ਇਹ ਮਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਜੀਵ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਜਿਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਜਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਕਾਲਾ ਤੇ ਸੁੱਟ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਂ ਮਾਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਫਿੱਕਾ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਪੂਰਾ ਤੇ ਰੰਗ-ਬਰੰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤੇੜਾ-ਮੇੜਾ, ਖਤਰਨਾਕ, ਪਤਲਾ, ਨਰਮ ਪਰ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਰੁੱਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਭੁੱਖੀ ਕੁਆਰੀ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਸੱਪ ਦੀ ਜੀਭ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਤੇਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਛੇਤੀ ਬੁਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਧੂਰ ਦੀ ਲਕੀਰ ਬਿਨਾ ਰੰਗ ਦੇ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਇੰਝ ਹੀ ਇਹ ਮਨ ਵੀ ਲਗਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਛਣਕ ਵਿੱਚ ਉਪਜ ਕੇ, ਭੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਵਾਂਗ ਤੇੜਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ, ਇਹ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਲੱਭ ਵੀ ਲਵੀਂ, ਇਹ ਬੜਾ ਨਾਜੁਕ ਹੈ, ਬਿਜਲੀ ਵਰਗਾ। ਇਹ ਬਿਨਾ ਸੱਦੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਖਣ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਪਰ ਅਖੀਰਕਾਰ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਣਵੇਲੇ ਫੁੱਲ, ਇਹ ਭਲੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਇਹ ਮਨ ਵਿਚ ਅਜੀਬ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਵੀ ਮੰਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਅਖੀਰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਮਨ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਚਲਾਉਂਦਾ ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਲ ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਲਈ ਇਹ ਮਨ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਰਾਤ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਕ ਰਾਤ ਵੀ ਸਾਲ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਖੁਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਮਾਂ ਛੋਟਾ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਦੁਖੀ, ਉਸ ਲਈ ਲੰਮਾ। ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਕਰਤਾਪ੍ਰਣੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਚਾਨਣ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਐਸਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਨਾਰੀ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇੰਝ ਹੀ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਰੂਪਤਾ ਵੀ ਅਸਲ ਕਰਤਾਪ੍ਰਣੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਸਦੇ ਸੌ-ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਾਖਾਂ ਹੋਣ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਮਨ ਝੂਠੇ ਸਿੰਗਾਰ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਠੱਗਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਝੱਗ ਵਾਂਗ ਉਪਜ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੈ, ਪਰ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬੇਚੈਨ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਫੜੀਏ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਣਕੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਕੀੜੇ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧਾਗੀ ਵਾਂਗ, ਨਿਰਜੀਵ, ਪਰ ਨਿਰਜੀਵ ਤੋਂ ਆਧਾਰਤ। ਇਹ ਮਨ ਗੰਦਲਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਵਿਅਸਨ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਤੇ ਉਮੜਦੇ ਤੂਫਾਨ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਹੋਈ, ਸੜਨ ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਭ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਧਾਰ ਲੰਮੀ, ਆਲਸ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਬਦਲੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਵਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਰੱਸੀ, ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੱਕੀ। ਇਹ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡ ਵਾਂਗ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਤੇ ਆਲਸੀ। ਇਹ ਮਨ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ, ਵਧਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਕਦੇ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠਾ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਰੜਾ। ਇਹ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲਪਟ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਿਥੇ ਜਾਂਦਾ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ, ਦੂਰੋਂ ਦਿਸਦਾ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਫੜੀਏ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਹੱਥ ਭਰ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰਮਾਣੂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ। ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ, ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇਖਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਰਮ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਸਥਿਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਿਲਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਇਹ ਮਨ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਸ ਭਰਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਾਲੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਤਰਲ। ਜੋ ਸੁਖਦਾਇਕ ਤੇ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਅਸਲ, ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਦੁਖਦਾਇਕ ਤੇ ਝੂਠਾ, ਕਦੇ ਝੂਠਾ, ਕਦੇ ਅਸਲ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਐਸੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਰੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਕਈ ਭੁਲੇਖੇ ਉਪਜਦੇ ਤੇ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਫੌਰਨ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਲ 'ਚ ਫਸਿਆ ਪੰਛੀ। ਮਾਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਤੇ ਛਾਤੀ ਦੁਧ ਨਾਲ ਨਮੀ ਹੋਈ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੀ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲਾ, ਜਦੋਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੱਕੇ ਸਥਿਰ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਪਾਗਲ, ਭੂਤ ਜਾਂ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੂੰਹੋਂ ਬੋਲ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਧੂਲੀ ਵੇਲੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਢੇਰੀਆਂ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਸੱਪ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੋ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰਲਾ ਕੰਢਾ ਨੇੜੇ, ਇੰਝ ਹੀ ਮਨ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਛੇਤੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਸਾਲ ਵਾਂਗ ਲੰਮਾ, ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ। ਇਹ ਬੇਚੈਨ ਮਨ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਜਾਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਪਰ ਦੇਖੋ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦੀ ਧਾਰਾ ਰੋਕੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਦਰਿਆ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਨ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਖਾਲੀ, ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਜੀਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।