ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਮ, ਤੁਸੀਂ ਕਰਤਾਰ ਹੋ, ਪਰ ਵਿਅਪਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੁਸੀਂ ਕਰਤਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ। ਅਸਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਾਹਰੋਂ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਅੰਦਰੋਂ ਕਰਮ-ਰਹਿਤ ਰਹੋ। ਜੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਹ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣਾ ਠੀਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਬੰਧਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਪਰ, ਰਾਮ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਮਾਯਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਜਾਦੂਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਫਿਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਛੱਡਣ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ? ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਾਨਕਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਭੋਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਆਦਤਾਂ ਵਜੋਂ ਸਮਝੋ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਟਕਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਫਲ ਨਹੀਂ; ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਪਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜਨ ਤੇ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਮਰਦੂ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਨੋਕ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਝਰਨੇ ਦੀ ਉਠੀ ਲਹਿਰ। ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ; ਦਰਿਆ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਲਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਵਕ੍ਰ, ਕਦੇ ਸਿੱਧੀ, ਲੰਮੀ ਜਾਂ ਛੋਟੀ, ਥਿਰ ਜਾਂ ਅਥਿਰ; ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ, ਪਰ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਟਿਕੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹਰ ਥਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਥਿਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਹੋਸ਼-ਮੰਦ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਚਲਣ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਥਿਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਥਿਰਤਾ ਦਾ ਭਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲਪਕ, ਜਿਸਦਾ ਰੰਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਪਰ ਅੰਦਰ ਕਾਲੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲੀ ਮਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਫ਼ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਫਿੱਕੀ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ; ਮ੍ਰਿਗ-ਮਰਿਚਿਕਾ ਵਾਂਗ, ਪੂਰੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਵਕ੍ਰ, ਕਦੇ ਖਤਰਨਾਕ, ਪਤਲੀ, ਮਰਦੂ ਪਰ ਚੁਭਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਖਰਾਬ; ਇੱਕ ਬੇਚੈਨ, ਭੁੱਖੀ ਕੁੜੀ—ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸੱਪ ਦੀ ਜੀਭ ਵਾਂਗ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਤੇਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਛੇਤੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੇ ਰੰਗ-ਵਾਲੀ ਲਾਲੀ ਬਿਨਾ ਰੰਗ ਦੇ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਅਸਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਿਰ ਅਤੇ ਟਿਮਟਿਮਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਅਥਿਰਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ, ਅਚਾਨਕ ਦਿਸਦੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੰਦੀ, ਵਕ੍ਰ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ। ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ; ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ, ਖੋਜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਨਾਜ਼ੁਕ। ਬਿਨਾ ਬੁਲਾਏ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਣਸਮੇਂ ਖਿਲੀ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਭਟਕਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਮਾੜੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਾਂਗ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਦਿਸਾਈ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਬਣਾਉਂਦੀ ਅਤੇ ਪਚਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਕ ਪਲ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਲਈ, ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ, ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਇਕ ਰਾਤ ਬਣੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਕ ਰਾਤ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਾਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਖੁਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਮਾਂ ਛੋਟਾ; ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਲੰਮਾ। ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਸਮਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਗੁਣ—ਉਲਟਪੁਲਟ—ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਕਰਤਾਰ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਚਾਨਣ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਕਰਤਾਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਐਸਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਖੋਪੜੀ ਤੇ ਛਾਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਅਸਲ ਔਰਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਔਰਤ-ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਰੂਪ, ਦਿਸਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚੀ ਰਿਆਸਤ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਹੋਣ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਮਰਿਚਿਕਾ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਦੇ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਹੀ ਭੁਲਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਫੇਨ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਅਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੇਚੈਨ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੜਨ ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਕੀੜੇ ਦੀ ਛੋਟੀ ਤੰਤੁ ਵਾਂਗ, ਅਥਿਰ, ਪਰ ਅਥਿਰ-ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ। ਗੰਧਲੇ, ਘਮੰਡ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ, ਅਥਿਰ—ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਵਾਵਾਂ ਵਾਂਗ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਧੂੰਏ ਦੀ ਲਕੜੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਿਪਕਦੀ, ਜਲਣ ਅਤੇ ਪਸੀਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਧਾਰ ਲੰਮੀ, ਅਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਬਦਲ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ; ਉਸਦੀ ਰੱਸੀ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਪਰ ਅਸਥਿਰ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਘਾਸ ਦੀ ਤੰਤੁ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ; ਕਮਲ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਸੁਰਾਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਾਰੀ, ਅਤੇ ਅਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਬਣੀ। ਉਹ ਲਪਕ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ, ਵਧਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ, ਪਰ ਕਦੇ ਵਧਦੀ ਨਹੀਂ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੀ, ਪਰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਬਹੁਤ ਕਰੜੀ। ਉਹ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲਪਕ ਵਾਂਗ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ—ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੁੂਰੋਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ, ਫੜਨ ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲੀ, ਅਣੂਕਣੀ ਦਿਸਦੀ; ਆਸਮਾਨ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ। ਉਹ ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਦੇ ਭਟਕਾਵੇ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਾਵਾ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹਿਲਦੇ ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਲੋਕ ਖੜੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਚਲਣ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਇੱਥੇ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਸਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੁਪਨਾ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਬੇਚੈਨ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੱਚ ਹੈ, ਕਦੇ ਅਸਲ, ਕਦੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ; ਜੋ ਚੀਜ਼ ਨਾਪਸੰਦ ਤੇ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਕਦੇ ਅਸਲ ਦਿਸਦੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਐਸੇ ਭਟਕਾਵੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਭਟਕਾਵੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸਤਹ 'ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਮਾਯਾ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਸਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਝੂਠਾ, ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਅਸਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।