ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਸ ਦੀ ਗੈਰ-ਧਾਰਨਾ, ਅਗਿਆਤਤਾ, ਵਧੀਆ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਗਰੂਕਤਾ ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਕਲਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੋ।” “ਮਨ ਜਿਸ ਵਾਸਨਾ, ਇੱਛਾ, ਆਦਿ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਤਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਜੋ ਲਗਾਵ ਹੈ, ਛੱਡ ਦਿਓ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਲਗਾਵ ਦੀ ਬੀਜ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ, ਨਾ ਦੁਖ, ਸਿਰਫ਼ ਸੰਤੋਖ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਤਿਆ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇਖਣ ਦੀ ਭਰਮ-ਭੂਤ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ। ਰਘਵ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਭਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ।” “ਅਗਿਆਨਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁਧਿ ਖੋ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਰਾਮ, ਅਗਿਆਨ ਨਾ ਬਣੋ, ਬੁਧਿਮਾਨ ਬਣੋ; ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਚੋ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲੈਣੀ ਹੈ।” “ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸਤਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਅਸਤਿਆ ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ-ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਾ ਕਰੋ।” “ਤੁਸੀਂ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ 'ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕਿਹੜਾ ਹੱਕ? ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਸਤਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ? ਪਰ, ਹੇ ਬੁਧਿਮਾਨ, ਨਾ ਕਰਤਾ ਬਣੋ, ਨਾ ਕਰਮ-ਰਹਿਤ—ਕਰਮ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰੋ; ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬਣੇ ਰਹੋ।” “ਤੁਸੀਂ ਕਰਤਾ ਹੋ, ਪਰ ਵਿਅਪਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ; ਵਿਅਪਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਰਮ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰਤਾ ਵਾਂਗ ਜਿਉ। ਜੋ ਸਤਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਨੋ; ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਹ ਛੱਡੋ। ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਹੀ ਲਗਾਵ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਗਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ।” “ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮਾਇਆ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਤਿਆ, ਉਥੇ ਰਾਮ, ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਅਗਿਆਨ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਅਸਤੀਤਵ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।” “ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਘੁੰਮਦੀ ਚੱਕੀ, ਜੋ ਭੋਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੋਖਲੇ ਤੇ ਫਲ-ਰਹਿਤ ਹਨ; ਜਾਂ ਨਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” “ਹਥ ਨਾਲ ਫੜਨ 'ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਇਹ ਨਰਮ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਰਨੈਲ ਦੀ ਲਹਿਰ। ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ; ਨਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਲਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।” “ਕਦੇ ਟੇਢੀ, ਕਦੇ ਸਿੱਧੀ, ਲੰਮੀ ਜਾਂ ਛੋਟੀ, ਥਿਰ ਜਾਂ ਅਥਿਰ; ਇਹ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਖਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ, ਪਰ ਕੋਈ ਮੱਤ ਨਹੀਂ। ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਟਿਕੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹਰ ਥਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ।” “ਅਜਰ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਸ਼ਵੰਦ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਚਲਣ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਟਿਕੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਠੀਕ ਹੋਣ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੂਣ ਦੀ ਲੋੜ ਵਾਲੀ ਲੋਅ, ਜੋ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਕਾਲੀ, ਸੂਟ ਨਾਲ; ਦੂਜੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਝਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਦੇਖਣ 'ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” “ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਫਿੱਕੀ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ; ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ, ਪੂਰੀ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਿਸਦੀ, ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ। ਟੇਢੀ, ਖਤਰਨਾਕ, ਪਤਲੀ, ਨਰਮ ਪਰ ਚੁਭਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਰੁੱਖੀ; ਚਲਚਲਾਏ, ਭੁੱਖੀ ਕੁੜੀ—ਇੱਛਾ, ਸੱਪ ਦੀ ਜੀਭ ਵਾਂਗ।” “ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਤੇਲ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਲਕੀਰ ਰੰਗ ਬਿਨਾ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਆਪਣਾ ਚਮਕ ਖੋ ਬੈਠਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਝਲਦੀ, ਅਜਰਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ, ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਪਾਪ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੰਦੀ, ਵਿਧੀ ਵਾਂਗ।” “ਯਤਨ ਨਾਲ ਫੜਨ 'ਤੇ, ਇਹ ਸਾੜਦੀ ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ; ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਇਹ ਲੱਭੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਵਿਧੀ ਵਾਂਗ ਨਾਜੁਕ। ਬਿਨਾ ਮੰਗੇ ਆ ਜਾਂਦੀ, ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਵਿਪੱਤੀ ਲਿਆਉਂਦੀ। ਅਸਮੇਂ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਭਲੇ ਲਈ ਸੁਆਗਤਯੋਗ ਨਹੀਂ।” “ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਭਟਕਦੇ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦੀ; ਪਰ ਮੰਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ਼ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ। ਸਿਰਫ਼ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਰਚਦੀ ਤੇ ਪਾਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਪਲ 'ਚ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” “ਇੱਕ ਪਲ, ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਲਈ, ਇਸ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹ ਸਾਲ ਦੀ ਰਾਤ ਬਣਾਈ। ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲਿਆਂ, ਦੁਖੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਨਾਂ ਲਈ, ਰਾਤ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ।” “ਜੋ ਖੁਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਮਾਂ ਛੋਟਾ; ਜੋ ਦੁਖੀ, ਉਸ ਲਈ ਲੰਮਾ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਸਮਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ—ਉਲਟਪੁਲਟ—ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਸਤੀਤਵ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ।” “ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਪ ਤੇ ਛਾਤੀ ਵਾਲਾ ਆਕਾਰ ਅਸਲ ਔਰਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਔਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਰੱਖਦਾ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰੂਪ, ਦਿਸਦਿਆਂ ਹੋਏ ਵੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਲਪਿਤ ਰਾਜ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਸ਼ਾਖਾਂ ਹੋਣ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ।” “ਜੰਗਲ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ, ਝੂਠੀ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਦੇ ਮ੍ਰਿਗ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਫੇਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਸਲ ਅਭਾਵ; ਇਹ ਅਜਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਚਲਾਏ, ਤੇ ਫੜਨ 'ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।” “ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਦਿਸਦੀ; ਕੀੜੇ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧਾਗਾ ਵਾਂਗ, ਅਜਰ ਹੋ ਕੇ, ਅਜਰ-ਰਹਿਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ। ਮਲਿਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਭਰੀ ਸੂਰਤ, ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਧੁੰਧਲੀ, ਅਥਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਹਰੀਕੇਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਰਮ, ਇੱਛਾ, ਅਗਿਆਨ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਅਪਤੀ, ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਵਿਅਪਤੀ-ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।