ਰਾਮ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਦਾ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਪਰਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਰੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਫੜੋ; ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਡਟੇ ਰਹੋ ਤੇ ਨਿਰਭਯ ਰਹੋ। ਜੇ ਮਨ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਨਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਜਬਰਨ ਹੀ ਉੱਠਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ—ਇਸ ਤੋਂ ਅਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਹੀ ਵੱਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਮਗਰ ਲੱਗ ਕੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਭਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮਨ ਹੀ ਨਾਅਵ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਫਾਂਸ—ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੰਧਨ—ਨੂੰ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਵ੍ਯਸਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ 'ਮਨ' ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡੋ; ਫਿਰ ਅਸਤੀਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤੀਤਵ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹੋ। ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨੀ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਮਨ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਨਾ-ਦਿਸਣਾ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਨਾ-ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਤੁਰੰਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਹੀ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਸਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ—ਮੋਹ—ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਸੁਖ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਦੁੱਖ, ਸਿਰਫ਼ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਸਦਾ ਅਸੱਤ ਵਿਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੇਖਣ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਰਘੁਨੰਦਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਸਹੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਉਸੇ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਖੋ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾ ਰੱਖੋ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਣੋ; ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਰਖੋ, ਰਾਮਾ। ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਚੰਦ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭੁੱਲ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਅਸੱਤ ਨਾ ਨਾਸੱਤ; ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਚ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਅਸੱਤ ਤੇ ਨਾਸੱਤ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ-ਸੁੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਾ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ—ਇਹ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਹੱਕ? ਜਦ ਇੱਕ ਹੀ ਤੱਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ? ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਅਕਰਤਾ ਵੀ ਨਾ ਬਣੋ—ਨਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਕਰਤਾ ਵੀ ਹੋ, ਪਰ ਅਸੰਗਤਾ ਕਰਕੇ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੋ, ਰਘੁਨੰਦਨ। ਅਸੰਗਤਾ ਕਰਕੇ, ਅਕਰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਬਾਹਰੋਂ ਕਰਤਾ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰੋ। ਜੇ ਕੁਝ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਨੋ; ਜੇ ਝੂਠ ਹੈ, ਤਾਂ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਕੇਵਲ ਜੋ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਲਗਾਵ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਗਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੱਤ, ਰਾਮਾ, ਉਥੇ ਇਹ ਮੰਨਣ ਤੇ ਤਿਆਗਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਉਠ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਅਗਿਆਨ, ਰਘੁਨੰਦਨ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਅਸਤੀਤਵ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸੱਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਇਹ ਸੱਚ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਚੱਕੀ, ਜੋ ਭੋਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਬੈਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਤੇ ਫਲ ਰਹਿਤ; ਜਾਂ ਨਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਮਿੱਠੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਇਸ ਦਾ ਸਿਰਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਝਰਨੇ ਦੀ ਉੱਠਦੀ ਲਹਿਰ। ਇਹ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ; ਨਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ਼ ਲਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਤੇੜੀ, ਕਦੇ ਸਿੱਧੀ, ਲੰਮੀ ਜਾਂ ਛੋਟੀ, ਸਥਿਰ ਜਾਂ ਅਸਥਿਰ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਖਰੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਹਰ ਥਾਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ inert (ਅਚੇਤਨ) ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਚੇਤਨ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਭਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਲੌ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਕਾਲੀ ਤੇ ਕਾਜਲ ਨਾਲ ਭਰੀ; ਦੂਜੇ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿੱਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਦੇਖੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਫਿੱਕੀ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ; ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ, ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਤੇੜੀ, ਖਤਰਨਾਕ, ਪਤਲੀ, ਮਿੱਠੀ ਪਰ ਚੁਭਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਰੁੱਖੀ; ਚੰਚਲ, ਭੁੱਖੀ ਕੁਆਰੀ—ਇੱਛਾ, ਸਾਂਪ ਦੀ ਜੀਭ ਵਾਂਗ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਤੇਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਛੇਤੀ ਬੁਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਲਾਲੀ ਦੀ ਰੇਖਾ ਰੰਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਇੱਛਾ ਵੀ ਮੋਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਪਣੀ ਲਹਿਰ ਖੋ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਖੇਪਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਚੰਚਲ, ਅਚੇਤਨ ਵਿਚ ਟਿਕੀ, ਅਚਾਨਕ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੰਦੀ, ਤੇੜੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ। ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾੜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਲੱਭ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ, ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਕਮਜ਼ੋਰ। ਬਿਨਾਂ ਸੱਦੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੁਖਦਾਈ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕਦੇ ਸਵਾਗਤਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚੰਚਲ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਮੰਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ਼ ਹਾਨੀ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ, ਚਲਾਉਂਦੀ ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ, ਮਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝੋ, ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੋ, ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰੋ।