ਇਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਬੁਧੀਮਾਨ ਗੁਰੂ ਨੇ ਮਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚੰਚਲਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਾਪ ਹੋਣੀ ਹੀ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਚਲਤਾ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਉਸ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਜਾਂ ਛੂਹ ਨਾਲ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਤਾ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਿਰਤਕ ਮਨ ਕਹਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਤਪਸਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਵਜੋਂ ਵਡਿਆਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮਨ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਦੈਤ, ਜਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਨੰਤ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਸੁਖ ਲਈ, ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਵਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਹੀ ਅਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਅਵਿਦਿਆ, ਜੋ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਵਿਰਾਗ ਰਾਹੀਂ ਵਿਘਟਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉੱਚਾ ਭਲਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਮਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ, ਚੇਤਨਤਾ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਝੂਲਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੈ।" ਜਦ ਮਨ ਮੂੜਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਕਰ ਲੈਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਠੀਕ ਅਚੇਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਚੋਣ ਰਾਹੀਂ, ਮਨ ਚੇਤਨਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਕਰ ਲੈਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੱਕੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਪੱਕੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉਹ ਰੰਗ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਜਤਨ ਤੇ ਆਤਮ-ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਮਨ ਨੂੰ ਫੜੋ; ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ ਤੇ ਨਿਡਰ ਬਣੋ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ: "ਜੇ ਮਨ, ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉੱਠਾ ਸਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਏ ਨਹੀਂ।" ਮਨ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਹੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਇੱਛਾ ਦੇ ਮਗਰ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਭਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮਨ ਹੀ ਇਕ ਨੌਕਾ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ, ਮਨ ਦੀ ਫਾਂਸ—ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬਾਂਧ—ਕੱਟੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮਨ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹਰੇਕ ਆਪਣੀ ਛਾਪ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਬੁਧੀਮਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਵੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵੀ ਛੱਡੋ; ਫਿਰ ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਿਆਪਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਰਹੋ। ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਰੋਕ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਨ ਦੀ ਵਿਘਟਨ ਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਨਾ-ਦਿੱਖਣਾ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਨਾ-ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਜਤਨ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੜ, ਜੋ ਲਗਾਵ ਹੈ, ਛੱਡ ਕੇ, ਬੀਜ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਦੁੱਖ, ਸਿਰਫ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੋ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅਸਲ-ਰਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ ਦੇ ਭ੍ਰਮ, ਇਸ ਲਈ, ਰਾਘਵ, ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ।" ਅਵਿਦਿਆ ਉਸ ਲਈ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁਧੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਰੂਪ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਬੁਧੀ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? "ਅਵਿਦਿਆ ਨਾ ਬਣੋ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਬਣੋ; ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਂਚੋ, ਰਾਮਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਚੰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ ਭ੍ਰਮ ਹੈ।" "ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਲ, ਨਾ ਅਸਲ-ਰਹਿਤ; ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।" "ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਅਸਲ ਤੇ ਅਸਲ-ਰਹਿਤ ਦੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ-ਸੁਚਿੱਤ, ਪਵਿੱਤਰ, ਆਤਮਾ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਾ ਕਰੋ।" "ਤੁਸੀਂ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ—ਇਹ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਕਿਹੜਾ ਹੱਕ? ਜਦ ਇੱਕ ਹੀ ਅਸਲਤਾ ਹੈ, ਕੀ ਕੀਤਾ, ਕਿਸ ਨੇ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ?" "ਤੇ, ਹੇ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਅਕਰਤਾ ਵੀ ਨਾ ਬਣੋ—ਨਾ-ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੋ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰੋ; ਇਸ ਲਈ, ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਹੋ।" "ਤੁਸੀਂ ਕਰਤਾ ਹੋ, ਪਰ ਅਸਕਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਅਸਕਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਕਰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਬਾਹਰੋਂ ਕਰਤਾ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰੋ।" "ਜੇ ਕੁਝ ਅਸਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਨੋ; ਜੇ ਝੂਠ ਹੈ, ਤਾਂ ਛੱਡੋ। ਜੋ ਮੰਨਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਗਾਵ ਸਿਰਫ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ।" "ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮਾਯਾ, ਝੂਠਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਥੇ ਮੰਨਣ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੇ ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ?" "ਇਹ ਅਵਿਦਿਆ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸੰਸਾਰਕ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਨਾਨ੍ਹਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਗਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਭੋਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ-ਮਯਾ ਹੈ ਤੇ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਬੇਲ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਖੋਖਲੇ ਤੇ ਬੇਫਲ ਹਨ, ਜਾਂ ਨਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਜੋ ਕਦੇ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਪਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਹੈ।" "ਹਾਂ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਮੋਮ ਵਾਂਗ ਨਰਮ, ਪਰ ਚੋਟੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਝਰਨੇ ਤੋਂ ਉਠੀ ਲਹਿਰ।" "ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿੱਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ; ਨਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ ਲਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ।" "ਕਦੇ ਟੇਢੀ, ਕਦੇ ਸਿੱਧੀ, ਲੰਮੀ ਜਾਂ ਛੋਟੀ, ਠੀਕ ਜਾਂ ਅਣਠੀਕ; ਆਪਣੇ ਹਿੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਹਰ ਥਾਂ ਇਹ ਬਿਨਾ ਮੱਤ ਦੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖਦੀ ਹੈ; ਕਿਤੇ ਵੀ ਟਿਕੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹਰ ਥਾਂ ਦਿੱਖਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਰੂ ਨੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਮਨ, ਅਵਿਦਿਆ, ਤੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਗਹਿਰੀ, ਨਿਰਲੇਪ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਅਸਲ ਸੁਖ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।