ਮਨ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਫਲ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਜਾਲ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ। ਪਰ ਜਦ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਅਭਾਵਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲਾਭ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ-ਰਹਿਤਤਾ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੋ ਤੇ ਉਸੀ ਦੀ ਆਸਰਾ ਲਓ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਤਿਅੰਤ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਅੰਗਾਰੇ ਵਾਂਗ ਜੋ ਮੁੱਕਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗਰਮੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਸਥਾਨ ਵੱਲ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਕਣ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਡੀ ਦੁਖ-ਕਲੇਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਲਕਸ਼ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤੋ ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਰਹੀ, ਪਰ ਨਾ ਤਲਾਸ਼ੀ ਹੋਈ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰੋ। ਜਦ ਮਨ ਉੱਚੀ ਸਮਤਾ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਜੰਮੀ ਅਵਸਥਾ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਦਾ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਵਸਤੂ, ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਦੀ ਇਹ ਤੀਬਰਤਾ ਉਠਦੀ ਤੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਦੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਬੁੱਲਬੁੱਲਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ। ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਠੰਡ ਹੈ ਤੇ ਕਾਲੀ ਖ਼ਾਕ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਕਾਲਕ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਬੇਚੈਨੀ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤੀਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਜਿਸਦੀ ਚਲਚਲਤਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਿਸ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰੋਕੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ? ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਬੇਚੈਨ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਗਰਮੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਚੰਚਲਤਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਚੰਚਲ ਤਾਕਤ, ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲੀਲਾ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਉਸਦੀ ਹਿਲਚਲ ਜਾਂ ਛੂਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਚੰਚਲਤਾ ਦੇ ਕੰਪਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਮਨ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਤੇ ਇਹੀ ਅਵਸਥਾ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੇ ਵਿਗਾਸ਼ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਦ ਮਨ ਉਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਜਦ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਨੰਤ ਸੁਖ ਤੇ ਆਨੰਦ ਲਈ, ਇਸਨੂੰ ਥੱਲੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੋ। ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਹੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ‘ਵਾਸਨਾ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਸਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਓ। ਜਦ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਗਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤਿਆਗ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਸਤੀ ਤੇ ਨਾਸਤੀ ਵਿਚ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਜੜਤਾ ਵਿਚ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ—ਹੇ ਰਾਮਾ! ਉਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਝੂਲਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਮੰਦਤਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੰਦਤਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੱਕੀ ਆਦਤ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਮਨ ਜੜਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਮਨ ਸਦਾ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੱਕੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਮਨ ਨੂੰ ਰੰਗ ਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਤੇ ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਫੜੋ; ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਓ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਨਿਰਭਯ ਰਹੋ। ਜੇ ਮਨ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਫਿਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਠਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਮਨ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੌਣ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਦੇ? ਜੋ ਲੋਕ ਲਾਲਸਾ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛ ਵਲੋਂ ਫੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਭੰਵਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਨ ਹੀ ਨੌਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਫਾਹੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੁਲਾਮੀ ਹੈ, ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਛੁਡਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ‘ਮਨ’ ਦੇ ਨਾਂਅ ਹੇਠ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ, ਵਿਦਵਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ; ਫਿਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਓ; ਫਿਰ ਅਸਤੀ ਤੇ ਨਾਸਤੀ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਿਚਾਰ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣੋ। ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਵਿਗਾਸ਼ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਨ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਅ-ਦਿੱਖਣਾ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਅ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਅਭਾਵਤਾ ਸਦਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ। ਜੋ ਭਾਵਨਾ ਆਦਿਕ ਮਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸੱਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੜ, ਜੋ ਅਸਕਤੀ ਹੈ, ਛੱਡ ਕੇ, ਜਦ ਮਨ ਬੀਜ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਦੁੱਖ—ਸਿਰਫ਼ ਸੰਤੋਖ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸੱਤ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਦਾ ਭਰਮ, ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਸਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਕੇਵਲ ਉਸ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਖੋ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਵਾਸਤੇ ਮੰਨ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਅਗਿਆਨ ਨਾ ਬਣੋ, ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਬਣੋ; ਠੀਕ ਜਾਂਚੋ, ਹੇ ਰਾਮਾ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਦੂਜਾ ਚੰਦ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਰਮ ਨਾਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਨਾ ਅਸਲ ਕੁਝ ਹੈ, ਨਾ ਅਸੱਤ; ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਅਸੱਤ ਤੇ ਅਸਤੀ ਦੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਸੋਚ ਨੇ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ, ਸਦਾ-ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਨ ਲਗਾਓ। ਤੁਸੀਂ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ—ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀ? ਜਦ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਸ ਵਲੋਂ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ? ਤੇ ਨਾ ਹੀ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਤੁਸੀਂ ਅਕਰਤਾ ਬਣੋ—ਨਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੋ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਕਰੋ; ਇਸ ਲਈ, ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਹੋ।