ਇਕ ਵਾਰ, ਵਿਸ਼ੁਧ ਗਿਆਨ ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਚਾ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਚਕ੍ਰ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ, ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਤੇਰੇ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਆਉਣਗੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਨੰਦ ਲੱਭ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਉਹ ਅੰਗ ਕਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ। "ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ"—ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ; ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ, ਮਨ ਦਾਨੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਬੱਦਲ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਰਤਕ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮ, ਅਭੇਦ ਸਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਹਵਾ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਡਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ, ਨਰਮ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਡਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? "ਇਹ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਇਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ"—ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖੋ। ਜੋ ਪੰਜ-ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਇੱਥੇ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਉਲਝਣ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਮਿਰਾਜ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਕਲਿਪ ਅੰਤ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵੱਜਣ, ਸਮੁੰਦਰ ਇਕ ਹੋ ਜਾਣ, ਬਾਰ੍ਹਾ ਸੂਰਜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਲਣ—ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸੰਕਲਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਭਲੇ ਤੇ ਮੰਦ ਫਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਹਨ, ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਂ ਟਹਿਣੀਆਂ। ਸਾਰੇ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਕਲਪ ਰਹਿਤਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸੰਕਲਪ-ਰਹਿਤਤਾ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ, ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੋ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਰਦੇ ਹੋਏ ਅੰਗਾਰਾਂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਆਖਰੀ ਚਾਹਵਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਬਿਪਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੰਕਲਪ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਾਹੀਦਾ ਲਕੜਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤੋ, ਤੇ ਸਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ, ਨਾ ਚਾਹੀ ਗਈ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰੋ। ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਅਵਸਥਾ ਬਣੀ ਰਹੇ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਪਰਮ ਸਮਤਾ, ਆਤਮ ਗਿਆਨ, ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਵਸਤੂ, ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਜਿਸ ਜਤਨ ਨਾਲ ਮਨ ਵਧੇਰੇ ਚਾਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਕਾਰਣ, ਹੌਲੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬਲਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ ਦੀ ਠੰਡ, ਤੇ ਕਾਲੀ ਮਲ ਦੀ ਕਾਲੀਅਤ—ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ—ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਲਾਕ ਮਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਰਣ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ? ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਤਪਸ਼। ਇਹ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮਝੋ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਉਸ ਦੀ ਚਲਣ ਜਾਂ ਛੂਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਕੰਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਰਤਕ ਮਨ ਹੈ; ਤੇ ਇਹੀ ਤਪ, ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਖਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਦੈਤ, ਜਦੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਨੰਤ ਸੁਖ ਤੇ ਆਨੰਦ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਵਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ। ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਅਵਿਦਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਵਾਸਨਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰੋ। ਅਵਿਦਿਆ, ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਹੈ, ਦੀ ਵਿਘਟਨ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਵਿਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਰਮ ਭਲਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਸਤੀ ਤੇ ਅਨਸਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਜਡਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ—ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਝੂਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਜਡਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਡਤਾ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੱਕੀ ਆਦਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਨ ਜਡਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨਾਲ, ਮਨ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਗ ਦਾ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੱਕੀ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀਕ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਕੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉਹੀ ਰੰਗ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਆਤਮ-ਸਮਝ ਤੇ ਆਧਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਫੜੋ; ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਡਰ ਰਹਿਤ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹੋ। ਜੇ ਮਨ, ਸੰਸਾਰਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਤੇ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਉੱਠਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉੱਠਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਢੰਗ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਰਾਘਵ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕੌਣ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਦੂਜੇ ਰਾਜੇ? ਜੋ ਲੋਭ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛ ਦੁਆਰਾ ਫੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਭੰਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਨ ਹੀ ਉਹ ਨੌਕਾ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੁਆਰਾ, ਮਨ ਦੀ ਫਾਹੀ—ਉੱਚੀ ਬੰਧਨ—ਕੱਟ ਕੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਵੀ ਵਾਸਨਾ 'ਮਨ' ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਅੰਕ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਵਿਅਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ; ਫਿਰ ਅਵਿਦਿਆ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਵੀ ਛੱਡ; ਫਿਰ ਅਸਤੀ ਤੇ ਅਨਸਤੀ, ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸੰਕਲਪ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹੋ। ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਨ ਦੀ ਵਿਘਟਨ ਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਨਸ਼ਟਤਾ ਹੈ।