ਰਾਮਾ ਜੀ, ਮਨ ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਭਟਕਾਵਾਂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਸਭ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਜਦ ਮਨ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਅੱਗ, ਆਫ਼ਤਾਂ ਜਾਂ ਡਿਗਣ ਆਦਿ ਦੀ ਰਤੀ ਭੀ ਚੇਨ-ਅਮਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਫਿਰ ਉਥੇ ਕਿਸ ਦੀਆਂ ਦਖ਼ਲਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਾਪਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ? “ਮੈਂ ਪੁਰਖ ਹਾਂ”, “ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂ ਰਿਹਾ ਹਾਂ”, “ਮੈਂ ਜੰਮਿਆ”, “ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ”—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਹਿਮ ਹਨ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਜੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਇਥੋਂ ਹੋਰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਕਿਉਂ? ਮਨ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਹੀਂ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ, ਭਰਾ, ਨੌਕਰ ਆਦਿ ਲਈ ਜੋ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਕਦੇ ਟੁੱਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਇਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਉੱਤੇ-ਹੇਠਾਂ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅਸਲ ਅਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਅਸੁਖਦਾਈ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਖ ਲੱਭ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਉਹ ਅੰਗ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ। “ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ”—ਮਨ ਸਿਰਫ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਸੋਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਦਾਨੀ ਵਾਂਗ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਬੱਦਲ ਖ਼ਾਲੀ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮ ਅਦਵੈਤ ਸਤਿ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਹਵਾ ਦਾ ਡਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਡਰ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਨਰਮ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਰਹਿਤਤਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ। “ਇਹ ਚੰਗਾ, ਇਹ ਮਾੜਾ”—ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਰਾਹੀਂ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾਈ ਨਾਲ ਜੋੜੋ। ਜੋ ਆਪਣੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰੂਪ ਪੰਜ-ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਥੇ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਿਰਾਗ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਹਵਾ ਤੇਜ਼ ਚੱਲਣ, ਸਮੁੰਦਰ ਇਕ ਹੋ ਜਾਣ, ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜ ਤਪਣ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵਿਚਾਰ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਫਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਹਨ, ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਸਿਰਫ ਮਨ-ਰਹਿਤਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ-ਰਹਿਤਤਾ ਦੀ ਰਾਜ-ਸੀਟ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹੋ, ਇਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਓ। ਜਿਵੇਂ ਮੁਰਝਾਉਂਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋ ਤਪਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਘਟਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ, ਛੋਟੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਲੱਛਣੀ ਮੰਜਿਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ, ਤੇ ਸਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਰਹੀ, ਨਾ ਚਾਹੀਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਜਦ ਮਨ ਉੱਚੀ ਸਮਤਾਵਾਂ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਜੰਮੀ ਅਵਸਥਾ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਦਾ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਚੀਜ਼, ਜਿਹੜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਮਨ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ ਦੀ ਠੰਡਕ, ਸੁੱਟ ਦੀ ਕਾਲਖ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ—ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਅਸਲ ਸੁਭਾਉ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਚਲ ਮਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੁਭਾਉ ਤੋਂ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕੀਏ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ? ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਮਨ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਪ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ। ਇਹ ਚੰਚਲ ਤਾਕਤ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲੀਲਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਮਝ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਹਿਸੀਅਤ ਉਸ ਦੀ ਚਲਣ ਜਾਂ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਚੰਚਲਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਾ ਹੋਇਆ ਮਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਤਪ, ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਨ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਦਾ ਦੈਤ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤਹੀਨ ਸੁਖ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਾਸਤੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰ। ਇਸ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਂ 'ਵਾਸਨਾ' ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਨਾਸ਼ ਕਰ। ਜਦ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਸਤੀ ਤੇ ਅਨਸਤੀ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਜੜਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਡੋਲਣਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਮੰਦਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਮੰਦਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੱਕੀ ਆਦਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨ ਜੜਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ, ਉਸਦੀ ਜਿੱਤ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਅਸਲ ਸੁਖ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।