ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਆਸਾਨ ਕੰਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਜ ਹੈ—ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਗਿਦੜ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੰਤਰ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਭਲਾ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ, ਅਦਿ ਰਹਿਤ, ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਵਸਥਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਚ, ਜੋ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ, ਉਪਦੇਸ਼, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਮੰਤਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਉਪਾਅ ਇਕ ਤਿਨਕੇ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਅਵਿਕਲਪਤਾ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਅਪਕ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਜੋ ਸਵ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬਦਲੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਭਾਗ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਯਤਨ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤਤਾ ਵਿਚ ਲਿਜਾਓ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਉੱਚੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਲੰਮੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਘਲ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਓ। ਹੋਣ-ਨਹੋਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰੱਖੋ। ਉੱਚੇ ਯਤਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤਤਾ ਵਿਚ ਲਿਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਉੱਚੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ, ਜਿਥੇ ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਹੋ, ਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ, ਜੋ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲਣ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਮ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਅੱਗ, ਆਫ਼ਤਾਂ ਜਾਂ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭੀ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਜਿਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਥੇ ਕਿਸ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਵਿਘਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸਮਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਣਗੇ? "ਮੈਂ ਮਨੁੱਖ ਹਾਂ," "ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ," "ਮੈਂ ਜੰਮਿਆ," "ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ"—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਇਹ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਮਨ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਹੋਰ ਜਗਤ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਇੱਥੋਂ ਹੋਰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਫਿਰ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਕਿਉਂ? ਮਨ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਦੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ, ਭਰਾ, ਨੌਕਰ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ। ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ, ਪਾਰ ਪਾਰ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਸੁਚਰਿਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਦੋਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆਉਣਗੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਅਸੁਖ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਖ ਪਾ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਉਹ ਅੰਗ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੈ। "ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ"—ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਇੰਝ ਨਾ ਸੋਚਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਦਾਨੀ ਵਾਂਗ ਵਿਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟਾ ਬੱਦਲ ਨਿਰਮਲ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉੱਚੀ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਸਤਤਾ ਵਿਚ ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਹਥਿਆਰ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਡਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਨਰਮ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਵਿਚ ਕੀ ਡਰ? "ਇਹ ਚੰਗਾ, ਇਹ ਮਾੜਾ"—ਇਹ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾਈ ਨਾਲ ਜੋੜੋ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ, ਜੋ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਜਿੱਤੂ ਹਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਭਿਆਨਕ ਆਫ਼ਤਾਂ, ਜੋ ਭਟਕਾਵਾ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਬਣਨ ਨਾਲ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿਚ ਮਿਰਾਜ਼। ਚਾਹੇ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਹਵਾ ਵਗਣ, ਸਮੁੰਦਰ ਇਕ ਹੋ ਜਾਣ, ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜ ਤਪਣ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਫਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਝਾੜ, ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਲਾਭ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤਤਾ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਰਹੋ, ਉਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਓ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਅੱਖਰੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਮਰਨ ਸਮੇਂ ਵੀ ਤਪਿਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਲੱਭੇ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਰੇਸ਼ੇ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਚ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੋਚ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਚਾਹਿਆ ਹੋਇਆ ਲਾਭ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਓ, ਤੇ ਉਪਰਾਲਾ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਠਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰੋ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਉੱਚੀ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਆਤਮ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਸੂਝ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਜੰਮੀ ਅਵਸਥਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼, ਜਿਹੜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨਮੁੱਤਾਬਕ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਚਲਚਲਾਹਟ ਉਠਦੀ ਤੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਰਕਾਰਣ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬੁਲਬੁਲੇ। ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਠੰਢ, ਕਾਲੀਖ ਦੀ ਕਾਲੀ, ਤਿਵੇਂ ਚੰਚਲਤਾ ਮਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਮਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਹੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?