ਸੁਣੋ, ਮਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਬੀਮਾਰੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦਵਾਈ ਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਇਲਾਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਅੱਤ ਸੌਖਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਵਰਤਣਯੋਗ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਭੂਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ, ਚੁਸਤਾਈ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਾਹੀਂ, ਮਨਪਸੰਦ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਵਤ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦੀ ਕਵਾਇਦ ਨਾਲ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਰਗੇ ਮਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ ਅਸਲ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਝੂਠੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਸਮਝਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਸੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਕੱਟਣ ਵਾਂਗ, ਵੱਖ ਕਰ ਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਮਨ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਮੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਅੰਦਰੋਂ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਧਰਮਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਉ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲਾਭ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਧੀਨ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜਾ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਜੋ ਅਸੁਖਦਾਈ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਈ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਪਹਲਵਾਨ ਅੱਗੇ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਵੀ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਦੜ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੰਤਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਇਸਦੇ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ, ਸ਼ੁਰੂ ਰਹਿਤ, ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅੰਗ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਮੰਤਰ ਆਦਿ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸੁੱਕਾ ਸੁੱਕਾ ਘਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਵਿਚਾਰ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਵ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਝੂਠੇ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਰ ਕੌਣ ਵਿਘਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਭ੍ਰਮਿਤ ਮਨ ਵੱਲੋਂ ਜਣੇ ਹੋਏ ਭਾਗ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਅਮਨ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਓ। ਉਸ ਵਿਲੱਖਣ ਉੱਚੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਜਦ ਮਨ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਬਣਨ ਦੇ ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰੱਖੋ। ਉੱਚੇ ਯਤਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਅਮਨ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਉੱਚੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਹੋ, ਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ, ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਗਲਤ ਧਾਰਣਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਸਭ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਮ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰ, ਅੱਗ, ਵਿਪਤੀਆਂ ਜਾਂ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਨਿਬ੍ਰਿਤੀ ਹੈ—ਉਥੇ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਤੇ ਕਿਵੇਂ? ਜੋ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਣਗੇ? "ਮੈਂ ਮਨੁੱਖ ਹਾਂ," "ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ," "ਮੈਂ ਜੰਮਿਆ ਹਾਂ," "ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ"—ਇਹ ਸਭ ਝੂਠੀਆਂ ਧਾਰਣਾਂ ਹਨ, ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਦੇ ਚਲਣ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਹੀ, ਜਦ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਇੱਥੋਂ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਫਿਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰ ਕਿਉਂ? ਮਨ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਪੁੱਤ, ਭਰਾ, ਨੌਕਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਉਠਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਮੱਤ ਹੈ। ਸਭ ਪਾਸੇ, ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਚੰਗੇ ਚਲਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਵਿਗਲਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਹਿਰਦੇ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ-ਸਮਝ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ, ਦੁੱਖ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆਉਣਗੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਅਸੁਖਦਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖ ਲੱਭ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਉਹ ਅੰਗ ਕੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੈ। "ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ"—ਮਨ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਇਹ ਸੋਚਣ ਛੱਡ ਦੇ, ਤਾਂ ਦਾਤੀ ਵਾਂਗ ਇਹ ਵਿਗਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟਾ ਬੱਦਲ ਖਿੜੇ ਪਤਝੜ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਦਵੈਤ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਆਦਿ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਡਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਨਰਮ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦੇ ਗਠਨ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਡਰ ਕਿਹੜਾ? "ਇਹ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਾੜਾ"—ਇਹ ਧਾਰਣਾਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੰਗਾਈ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਨੂੰ ਭਲੇ ਵੱਲ ਜੋੜੋ। ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਪੰਜ-ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜੋ ਭਵ-ਵਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਿਆਨਕ ਵਿਪਤੀਆਂ, ਜੋ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਨ ਦੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ। ਚਾਹੇ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਹਵਾ ਚੱਲਣ, ਸਮੁੰਦਰ ਇਕ ਹੋ ਜਾਣ, ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜ ਤਪਣ—ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਮਰਤਾ, ਨਿਰਭੈਤਾ ਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।