ਰਾਮਾ, ਸੁਣੋ—ਜਿਵੇਂ ਤਿਲਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਤੇਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਤੇਲ ਸਾਫ਼, ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ Pleasure ਤੇ Pain ਨੂੰ ਇੱਕਠਾ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ 'ਸਥਾਨ' ਤੇ 'ਸਮਾਂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮਾਂ ਦਾ ਅਸਤੀਤਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ, ਚਲਣ, ਖੁਸ਼ੀ, ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਹ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਹਲਚਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੋੜਾ ਆਪਣੇ ਬਾੜੇ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਚਲਚਲਾਪਣ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮਨ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਢੀਠ ਪਥਰ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰੇਂਗਦੇ ਕੀੜੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਚਲਚਲਾਪਣ ਵਾਲਾ, ਹੁਣ ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ। ਮਨ ਜਦੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰਕ ਉਲਝਣਾਂ ਦਾ ਭਰਮ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ churn ਕਰਨਾ ਰੁਕਣ 'ਤੇ ਦੁਧ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣਾਂ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਭਰਮ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਸ਼ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਜੜ ਹੈ। ਮਨ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚਲਚਲਾਪਣ ਵਾਲਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਟਕਦੇ, ਮੂੜ, ਤੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼, ਮੰਦ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਮਨ ਦੇ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਵਾਂਗ ਗਿਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸੁਣੋ—ਮਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਆਸਾਨ, ਤੇ ਸਵੈ-ਅਧਾਰਿਤ ਉਪਚਾਰ: ਇਹ ਉੱਤਮ ਦਵਾਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਵਰਤੋ। ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਤੇ ਸਵ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਭੂਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਰਾਹੀਂ ਜਲਦੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੋ। ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਛਾ-ਵਸਤੂ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ 'ਹਾਥੀ-ਤਮਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਮਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਮਨ ਨੂੰ ਅਸਲ ਨਾਲ ਜੋੜੋ, ਝੂਠ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਤੇ ਇੰਝ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਓ। ਹੇ ਮੁਨਿ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਟ ਦਿਓ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਲੋਹਾ ਕਟਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਮਨ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇधर-ਉਧਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਰੁਝਾਨ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਮਨ ਧਰਮਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਓ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਜੋ ਅਸੁਖਦਾਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਈ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਪਹਲਵਾਨ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੋ; ਮਨ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਤੇ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਆਲ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਤਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਉਸ ਦੇ ਕੋਈ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਦੀ ਜਿੱਤ, ਸਵ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ੁਰੂ-ਅੰਤ-ਰਹਿਤ, ਅਟੱਲ, ਤੇ ਨਿਰਪਕ ਅਵਸਥਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜੋ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਤੀ ਦੀ ਖੰਡ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਮੰਤਰ, ਹੋਰ ਸਭ ਤਰੀਕੇ, ਘਾਸ-ਫੂਸ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਿਸ਼ਕਲਪਤਾ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਵ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਹੰਗਮ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਭਾਗ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਕਲਪਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਯਤਨ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਓ। ਇਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਯਤਨ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਕੇ, ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਓ। ਹੋਰ ਹੋਣ ਦੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰੱਖੋ। ਉੱਚੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਓ, ਤੇ ਉਹ ਉੱਚਾ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਨਾ ਇਹ ਹੋ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ, ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਭਰਮਿਤ ਧਾਰਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਸੁਭਾਗਾ ਦੀ ਜੜ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਮ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ, ਅੱਗ, ਆਫ਼ਤ, ਜਾਂ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵ-ਭਾਵ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ—ਉਥੇ ਕਿਸ ਦਾ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵਿਘਨ ਹੋਵੇ? ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸਹਾਇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਚਲ ਸਕਦੇ ਹਨ? 'ਮੈਂ ਮਨੁੱਖ ਹਾਂ', 'ਮੈਂ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ', 'ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ', 'ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ'—ਇਹ ਸਭ ਝੂਠੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਚਲਚਲਾਪਣ, ਭਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਤੇ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ; ਮਨ, ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਭਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਇੱਥੋਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕੇ, ਉਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਮੋਖਸ਼ ਤੱਕ ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਫਿਰ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਕਿਉਂ ਹੋਵੇ? ਮਨ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ; ਮੋਖਸ਼ ਤੱਕ ਇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਦੁਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ, ਭਰਾ, ਨੌਕਰ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਹੈ। ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ, ਉਪਰ, ਹੇਠ, ਤੇ ਪਾਸੇ-ਪਾਸੇ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਨੂੰ ਖੋਲ ਕੇ, ਸਵ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਯਤਨ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ, ਹੇ ਰਾਮਾ—ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਰਸਤਾ ਹੈ।