ਰਾਮਾ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾਵਾਂ, ਬੂੰਦਾਂ, ਫੇਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਵਿਅਪਕਤਾ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤਤਾ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਿਰਿਆ, ਜਿਹੜੀ ਜਾਗਦੇ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਰੁਚੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਦਾਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲਵਣ ਨੂੰ ਚੰਦਾਲਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਧਾਰਣਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਚਾਹੋ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਾਗਰਿਤ ਅਤੇ ਸੁਪਨਾਵਸਥਾ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਭਾਸਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਕਦੇ ਦੈਤ, ਕਦੇ ਸੱਪ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਵਣ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮਰਦ ਤੋਂ ਔਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਓ ਤੋਂ ਪੁੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅਦਾਕਾਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਨ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ, ਜੋ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ। ਮਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੁਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਗਹਿਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਣਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਡਰ ਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ; ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਮੋਟੇ ਜਾਂ ਸੁਖਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਨੂੰ ਪੀੜ ਕੇ ਤੇਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, 'ਥਾਂ' ਅਤੇ 'ਸਮਾਂ' ਵੀ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹਨ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਮਨ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ, ਲੀਨ, ਚਲਾਇਤ, ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਮਨ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉੱਤਾਲਤਾ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੋੜਾ ਆਪਣੇ ਵਾੜੇ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਚੰਚਲਤਾ ਦੀ ਭੋਗਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਗੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਖੰਭਾ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਚਲ ਸੀ, ਹੁਣ ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਜਦੋਂ ਮਨ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਕ ਭ੍ਰਮ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਹਟਣ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਭੋਗਵਾਦੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਸ਼-ਵ੍ਰਿੱਛ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਮਨ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੁਲੇ-ਭਟਕੇ, ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ, ਮੱਤਵਾਲੇ ਅਤੇ ਭਟਕਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ, ਭੰਬੀਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸੁਣੋ—ਇਸ ਮਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੋਗ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਉਪਚਾਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਤੇ ਸੌਖਾ ਅਮਲ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਅਚੂਕ ਦਵਾਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਸਵ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਭੂਤ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਤੇ ਇੱਛਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਵਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ, ਇਸ ਬੱਚੇ ਵਰਗੇ ਮਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਨਾਲ ਜੋੜੋ, ਝੂਠੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਓ। ਹੇ ਮੁਨਿ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਸੜੇ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਵੋ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਲੋਹਾ ਕੱਟਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਮਨ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਫੇਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮਕਰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿੱਤ ਲਈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਛੱਡਣਾ ਔਖਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਲਾਨਤ ਹੈ—ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਜੋ ਅਪਰੀਤਿਕਰ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਕੁਸ਼ਤੀਬਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਜੀ ਉੱਦਮ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਨਤ ਹੈ—ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਮੜੀਆਂ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਭਲਾ ਫਲ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਜਾਗਰੂਕ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਅਟੁੱਟ, ਅਨਾਦਿ, ਅੰਤਹੀਣ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ। ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੀ ਅੰਗ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਰੇਸ਼ਮ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਅਵਿਚਾਰ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਵ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਝੂਠੇ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਿਰਮਲ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੁੱਚੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਕੇ, ਜੋ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅ-ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਉ। ਉਸ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰਮ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮਨ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਹੋ ਜਾ। ਹੋਣ ਦੇ ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੱਖ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ। ਪਰਮ ਉੱਦਮ ਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਅ-ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆ, ਤੇ ਓਹ ਪਰਮ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਤੂੰ ਇਹ ਹੈਂ, ਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ।