ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਨ ਦੇ ਅਜਬ ਚਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ, ਜੋ ਖਿਲਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਚਲਾਕ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ—ਚਾਹੇ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਕੰਧ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ—ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ—even ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ—ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਵੱਲੋਂ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਧੂ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਦੁਖ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਸਦਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਤਾ ਨੂੰ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਘਰ-ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਗਹਿਰੀ ਲਗਨ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਭਟਕਣ ਦਾ ਦੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਘਾਟੀਆਂ, ਬੱਦਲਾਂ, ਅਤੇ ਖੱਡਾਂ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ, ਜਦ ਮਨ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਹਾੜ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਉੱਘੀਆਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਮਨ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਪੱਤੇ, ਲਤਾਵਾਂ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਤੋਂ ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੇ ਭਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਕਾਰਜ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਧਾਰਾਂ, ਬੂੰਦਾਂ, ਝਾਗ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਿਰਿਆ, ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਜੋਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਨਟ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਤਰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲਵਣ ਨੂੰ ਚੰਡਾਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਿਸਦੀ ਸੀ, ਇੰਝ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ—ਜੋ ਰੂਪ ਚਾਹੋ, ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮਾਇਆ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਾ, ਰਾਖਸ਼, ਸੰਪ, ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਵਣ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਮਰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਸਤਰੀ, ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ—ਮਨ, ਨਟ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮਨ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ, ਲੰਬਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਸਚਿਤ ਰੂਪ ਨਹੀਂ। ਮਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਰਮ ਨਾਲ, ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਵਾਸਨਾ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਲਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਣਨਾਂ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਖ, ਦੁਖ, ਡਰ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿਚ ਤੇਲ—ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਮੋਟੇ ਜਾਂ ਸੁਤਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਨੂੰ ਰਗੜ ਕੇ ਤੇਲ ਨਿਕਲਦਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਗਾੜੇ ਹੋ ਕੇ ਪਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, 'ਥਾਂ' ਤੇ 'ਸਮਾਂ' ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹਨ; ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਮਨ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਕਦੇ ਨਿਵਾਂ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਉੱਠਦਾ, ਚਲਦਾ, ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉੱਡਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਕਲਪਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਮਨ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਉਤਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੋੜਾ ਆਪਣੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿਚ ਮਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਟਿਕਾਇਆ ਪਾਸਾ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਗੰਦ ਵਿਚ ਪਏ ਕੀੜੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਹੁਣ ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕ ਗਿਆ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰਕ ਭਟਕਣ ਦਾ ਭਰਮ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਦੁਧ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿਚ, ਭੋਗ-ਇੱਛਾ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਜੋ ਉਗਣੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਜੜ ਦੇ ਵਿਸ਼-ਵਨ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਹਨ। ਮਨ, ਨੀਲਾ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਟਕਦੇ, ਮੰਦ, ਤੇ ਭੁਲੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਚੱਕੀ ਵਿਚ ਪਏ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬੀਮਾਰੀ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ, ਆਸਾਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਇਲਾਜ—ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਵਾਈ, ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਸਵ-ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਭੂਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੁਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ 'ਤਮਰ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਵ-ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਅਸਲ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਝੂਠ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਸਾਧੂ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ, ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਸੜੇ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੱਟੋ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਲੋਹਾ ਕੱਟਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਮਨ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਮਨ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੀ ਹੈ? ਜਦ ਧਰਮਕਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਛੱਡਣ ਵਿਚ ਔਖਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕੀੜਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨਾਲ, ਅਸੁਖ ਨੂੰ ਸੁਖ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ—ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਹਲਵਾਨ ਵਾਂਗ—ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਜੀ ਜਤਨ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੋੜਾ; ਤੇ ਜਦ ਮਨ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੇ ਅਜਬ ਚਲਾਂ ਤੇ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਜਾਗਣ-ਸੁਪਨੇ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਇਆ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।