ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਬਿਜਲੀ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਜੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਖਾਧਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਹਨ। ਮਨ ਇੰਨਾ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਮਨ ਦੀ ਇਹ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਾਸਨਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਖਾੜ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਫਾਹੀ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪ ਝਾੜੀ ਵਿੱਚ ਅਸਹਾਇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਜੋਤ, ਬਿਨਾ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਣ ਲਓ, ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ; ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਨਾ ਅਜੜ੍ਹ—ਇਹ ਗੁਣ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਰਾਮਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਕਰਮ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਤਿਆਗ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੀ ਹੈ—ਪਹਾੜ, ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਮਹਾਤੱਤ—all are mind. ਜੇਕਰ ਮਨ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਚਮਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਮਨ ਜੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਭਟਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਭਟਕਿਆ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਖਦੇ। ਮਨ ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲੈ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲੈ ਕੇ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁੰਘਣ ਨਾਲ ਘ੍ਰਾਣ-ਇੰਦਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੱਖਣ ਨਾਲ ਇਹ ਰਸਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਨ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਜਾਂ ਲੰਮਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਠੇ ਨੂੰ ਕਰਵਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਰੂਪ-ਕਲਾ ਇਸ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ। ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਤ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨ-ਰੂਪ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਲੱਗੀ। ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ, ਇੰਦਰਦਯੁਮਨਾ ਲਈ ਇੱਕ ਯੁਗ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪਲ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵੀ ਸੁਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਉਹ ਭੀ ਸਵੇਰੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਰਾਜਸਿੰਹਾਸਨ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵੱਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੱਸ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦੀ ਡੋਰੀ ਸੜ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੋਤੀ ਖੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸ ਸੁਖਸ਼ਮ, ਸਦੀਵ, ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ, ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮਾ ਦੇ ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਸ ਕਾਰਨ, ਮੂਕ ਤੇ ਅਚੇਤ ਸਰੀਰ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਅਕਾਸ਼, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮਨ ਚਾਹੀਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਸੁਆਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਨਾ-ਚਾਹੀਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਅਸਚਰਜਤਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਵਾ ਵਾਂਗ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਨ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਕਠੋਰਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖਾਲੀਪਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਥਾਂ, ਮਨ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਚਿੱਟੇ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਤੇ ਕਾਲੇ ਨੂੰ ਚਿੱਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਜੀਭ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਬਿਆ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਦੀਆਂ। ਮਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀਆਂ; ਇੰਦਰੀਆਂ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਗਿਆਨੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੂਰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਆਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਹਨ। ਇਕ ਨਾਰੀ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਚੰਚਲ ਨੈਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਕੰਧ ਵਰਗੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਨ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲੀਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਵੈਰਾਗੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਜਾਨਵਰ ਨੇ ਕੱਟ ਵੀ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਸਿਆਣਿਆਂ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਦਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲੀਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਤ ਨੂੰ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇੱਕ ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਜਦ ਮਨ ਮੋਹ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਖੱਡਾਂ, ਬੱਦਲਾਂ ਤੇ ਖੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੀ ਉਲਝਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਹਾੜ, ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਰਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਲਾਇਆ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਛੱਲ ਉਠਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਨ ਸੁਪਨੇ-ਪਹਾੜ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪੱਤੇ, ਬੈਲੀਆਂ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਇਆਵਾਦੀਆਂ ਉਪਜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਕਰਮ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਖੇਡ ਮਨ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮਨ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੀ ਮਾਇਆ, ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।