ਹੇ ਰਾਮਾ, ਲੋਕ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਮਿਟਦੇ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਦੇ ਝੂਲੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਪਲ ਉਲਝਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਖੁਦ ਉਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਉਥੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਇਆ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਤੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਲ ਮੋੜ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ। ਸਭ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਕਰਣੀ ਕਰਕੇ, ਚੇਤਨਾ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਸ਼ਈ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਹੋਰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਭ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਝੂਠੀ ਵਾਸਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤਾਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਵੇਤਾਲ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਛਣਕ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਝੂਠ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੇੜੇ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਤੇ ਦੂਰ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਨਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਡ-ਉੱਡ ਕੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਦੂਰੋਂ, ਕੋਈ ਭੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਯਾਤਰੀ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਭੂਤ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਬੁੱਧੀ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਬਹੁਤ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਬਿਜਲੀ ਨਿਕਲਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ, ਜੇ ਮਨ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਸੋਚੇ, ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜਦ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੱਕਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਮਨ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਛਾਪ ਹੀ ਜੀਵ ਦੀ ਭ੍ਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ, ਹਰਣ ਵਾਂਗ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬੇਬਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜੋਤ ਸਾਫ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਸਰੀਰ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਨਾ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਨਾ ਅਜੜ੍ਹ, ਇਹ ਗੁਣਵਾਨ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਕਰਮ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਸਮਝ। ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਪਹਾੜ, ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਵੱਡੇ ਤੱਤ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਹਨ। ਜੇ ਮਨ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਆਦਿਕ ਵੀ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਮਨ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਭ੍ਰਮਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਰੀਰ ਭ੍ਰਮਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭ੍ਰਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਰਦਾ ਸਰੀਰ। ਮਨ ਅੱਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲੈ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕੰਨ ਬਣ ਕੇ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁੰਘਣ ਨਾਲ ਘ੍ਰਾਣ ਇੰਦਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੱਖਣ ਨਾਲ ਇਹ ਰਸਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਦਾਕਾਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਜਾਂ ਲੰਮਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਠੇ ਨੂੰ ਕੌੜਾ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਤ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਲੰਮੀ ਹੋ ਗਈ। ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ, ਇੰਦਰਦਯੁਮਨ ਲਈ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਵੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵੀ ਸੁਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਬੰਧਨ ਵੀ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਣਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਵੀ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦਾ ਧਾਗਾ ਸੜ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੋਤੀ ਖੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਸੁਖਸ਼ਮ, ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ, ਸਾਕਸ਼ੀ ਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ, ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮਾ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਤੋਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੋਚਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਅਕਾਸ਼, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਚਾਹੀਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ-ਚਾਹੀਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣਾਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਮਨ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਚੰਭੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਾਂਛਿਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਲਣ-ਜੁਲਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਵਾ ਵਾਂਗ, ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮਨ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਕਠੋਰਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਲੀਪਨ ਵਿੱਚ ਸੁੰਨਤਾ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ, ਮਨ, ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਚਿੱਟੇ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਤੇ ਕਾਲੇ ਨੂੰ ਚਿੱਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦੇਖ। ਜਦ ਮਨ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਜੀਭ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਬਿਆ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜੇ ਮਨ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀਆਂ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਗਿਆਨੀ, ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੂਰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਕੀ ਹਨ—ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਹਨ।