ਲਵਣਾ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "ਮੈੰ ਜਦੋਂ ਅੱਗ ‘ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਅਚਾਨਕ ਹੀ, ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਇਸੀ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫੇਰ, ਡੋਲਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਅਤੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਅਚਾਨਕ ਜਾਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਭਟਕਣਾ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਅੰਤਹਿਨ ਪੀੜਾ ਦੱਸੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਲਵਣਾ ਨੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਖਤਮ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਤੁਰੰਤ ਉਥੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਕੰਵਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖੁੱਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹਾਏ! ਇਹ ਮਾਇਆ ਕਿੰਨੀ ਅਚੰਭੇਜ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਹੈ! ਆਖਰ ਇਹ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਕੌਣ ਸੀ, ਤੇ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?" ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸਰਜਣਹਾਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਿੰਨੀ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਹਨ! ਕਿਉਂਕਿ ਚਤੁਰ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਇਸ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ—ਹੁਣ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਭਟਕਣਾਂ, ਜੋ ਆਮ ਮਨਾਂ ਲਈ ਹੀ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਈਆਂ? ਇਹ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਵਲੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ-ਵਾਂਗ ਜੀਵ ਸਦਾ ਲਾਭ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੌਲਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਉੱਦਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਗਾਇਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਸੰਦੇਹ ਦੇ ਝੂਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।" "ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਉਥੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ। ਆਪਣਾ ਮਨ, ਜੋ ਵਧੀਕ ਕਲਪਨਾ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਠੰਢੇ-ਚਿੱਤ ਵੱਲ ਲੈ ਆਓ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ; ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੂੰ ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ।" "ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਾਰਨ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਚੇਤਨਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਅਜੇਹੀਆਂ ਹੋਰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੋਹ ਦੇ ਘਣੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਅਣਮੁੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਉਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਮਨ ਦੀ ਝੂਠੀ ਵਲਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਵੈਤਾਲ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਵੀ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ, ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ-ਵਲਨ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਮਨ ਨੇੜੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਤੇ ਦੂਰੀ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਲੇ ਮਨ ਵਿਚ, ਜੋ ਵਲਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਡਰ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਦੂਰੋਂ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਯਾਤਰੀ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਭੂਤ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਮਨ, ਜਦ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੋਸਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੈਰੀਤਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਜੀਵ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮਦ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚੰਦ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਬਿਜਲੀ ਨਿਕਲਦੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ; ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਜੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਪੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।" "ਮਨ, ਜੋ ਵਲਨਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।" "ਜੀਵ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਦਾ ਇੱਕੋ ਕਾਰਨ ਮਨ ਦੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸੰਸਕਾਰ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਖਾੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਫੰਦੇ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਮਨ, ਹਿਰਨ ਵਾਂਗ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਜੀਵ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜੋਤਿ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਦਲ ਰਹਿਤ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ।" "ਇਸ ਲਈ, ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਆਦਮੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ; ਸਰੀਰ ਅਚੇਤਨ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਨਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਅਚੇਤਨ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਪੂਰਾ ਚੇਤਨ—ਇਹ ਗੁਣ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਪਹਾੜ ਮਨ ਹਨ, ਆਸਮਾਨ ਮਨ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਮਨ ਹੈ, ਹਵਾ ਮਨ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਮਨ ਹਨ।" "ਜੇਕਰ ਮਨ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦਾ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਆਦਿਕ ਵੀ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ।" "ਮਨ ਮੋਹ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸਰੀਰ ਮੋਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਆਖਦੇ—ਉਹ ਤਾਂ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ।" "ਮਨ, ਜਦ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਸਪਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਛੂਹਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁੰਘਣ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਚੱਖਣ ਰਾਹੀਂ ਸੁਆਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਜਾਂ ਲੰਮਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਠੇ ਨੂੰ ਕੌੜਾ, ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਦੋਸਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਰੂਪ ਮਨ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਥੇ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ।" "ਇਹ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਲਈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਇਕ ਰਾਤ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਲੰਬੀ ਹੋ ਗਈ।" "ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਇੰਦਰਦੁਯੁਮਨਾ ਲਈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਇਕ ਯੁੱਗ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵੀ ਸੁਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੰਧਨ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇ।" "ਜਦ ਮਨ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦੀ ਡੋਰੀ ਸੜ ਜਾਣ ਤੇ ਮੋਤੀ ਖੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ, ਸਾਖੀ-ਸਵਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਰਾਮਾ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਉਹ ਅਸਲੀਅਤ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਹਾਲਤਾਂ ਚ ਫੋਲੋ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੂੰਗਾ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਸਰੀਰ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।