ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਥੁਤਥਕਾ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮੁੰਡਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਗਮ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਆਖਣ ਲਗਾ, “ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ گوشت ਦੇਵੋ, ਤੇ ਮੈਂ ਖੂਨ ਪੀ ਲਵਾਂ।” ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਇਹੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋ ਰੋ ਕੇ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਖਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਇੱਥੇ گوشت ਨਹੀਂ ਹੈ,” ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੰਮਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ گوشت ਦੇਵੋ।” ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰਾ ਪਕਾਇਆ گوشت ਖਾ ਲੈ।” ਉਹ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨ ਗਿਆ, ਮੁੜ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਤੇਰਾ گوشت ਦੇਵੋ,” ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੌਸਲਾ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੇ, ਹਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰਾ گوشت ਖਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਤੇ ਪਿਆਰ-ਮਮਤਾ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਕੇ, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਉੱਠਿਆ, ਆਪਣੇ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ। ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਲੱਕੜ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਚਿਤਾ ਬਣਾਈ, ਮਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਚਿਤਾ ਸੜ ਗਈ, ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ, ਤੇ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅੱਗ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਧੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜਦ ਤੂੰ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇਂ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ گوشت ਨੂੰ ਟੁਕੜਾ-ਟੁਕੜਾ ਕਰਕੇ ਖਾ ਲੈ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਲੱਗਾ, ਅਚਾਨਕ ਮੈਂ ਇਸੀ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਾ। ਫਿਰ, ਡੋਲਾਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ, ਮੈਂ ਅਚਾਨਕ ਜਾਗਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਮੋਹ-ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਅਨੇਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਹਾਣੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਯੁਗ-ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਅੰਤਹੀਨ ਪੀੜ੍ਹਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਲਵਣ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ, ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਤੁਰੰਤ ਉਥੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਮਲ-ਪੱਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਆਖਣ ਲਗੇ: “ਅਹਾ! ਇਹ ਮੋਹ-ਭਰਮ ਵਾਕਈ ਕਿੰਨਾ ਅਜੀਬ ਤੇ ਅਸਧਾਰਣ ਹੈ! ਇਹ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਕੌਣ ਸੀ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?” “ਸੱਚਮੁੱਚ, ਰਚਣਹਾਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਿੰਨੀ ਵਧੀਆ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ; ਬੁਧੀਮਾਨ ਵੀ ਇਸ ਮੋਹ-ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਇਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਜਾਣਦਾ ਸੀ—ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਤੇ ਉਹ ਵੱਡੇ ਭਟਕਾਵੇ, ਜੋ ਆਮ ਮਨਾਂ ਲਈ ਹਨ, ਕਿੱਥੇ ਗਏ?” “ਇਹ ਮੋਹ-ਭਰਮ, ਜੋ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਾਵੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ-ਵਰਗੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਭ ਦੀ ਚਾਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।” “ਉਹ ਦੌਲਤ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਾਇਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਇਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਝੂਲੇ ਵਿੱਚ ਢੋਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।” “ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਇਆ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ।” “ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ; ਜਦ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਹ ਉੱਚੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ।” ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਅਜੀਬ ਕਾਰਣ ਨਾਲ, ਚੇਤਨਾ ਵਿਅਕਤੀ ਤੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ-ਅਜਿਹੇ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਭਟਕਾਵੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਅਸਲੀਅਤ-ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਐਸਾ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਰੀ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬੇਮਹੱਤਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਐਸਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਆਸਲੀਅਤ-ਵਰਗੀ ਚਾਹ ਮੱਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਚੌਂਕਣੇ ਨਾਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਵੈਤਾਲਾ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਅਸਲੀਅਤ ਵੀ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ, ਅਸਲੀਅਤ-ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਦੀ ਚਾਹ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਨੇੜੇ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ, ਤੇ ਦੂਰ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਲੇ ਦਾ ਮਨ ਚਾਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਡਰ-ਰਹਿਤ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਰੋਂ, ਭਟਕਦੇ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਰੁੱਖ ਵੀ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੋਸਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੈਰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਕਲ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਬਹੁਤ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੰਦ ਵਿੱਚੋਂ ਬਿਜਲੀ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਜੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਪੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਚਾਹਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ; ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਮਨ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਵੇ ਦਾ ਇੱਕੋ ਕਾਰਣ, ਮਨ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਛਾਪ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਕਦਰ ਨਾਲ ਉਖਾੜਨਾ, ਜੜ ਤੋਂ ਕੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਛਾਪਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਜੰਗਲੀ ਹਿਰਨ ਵਾਂਗ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬੇਸਹਾਰਾ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਛਾਪਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਜੋਤੀ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਬੱਦਲ ਰਹਿਤ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ; ਸਰੀਰ ਜੜ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਨਾ ਜੜ ਹੈ, ਨਾ ਅਜੜ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਕਰਿਆ ਮੰਨ; ਮਨ ਜੋ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵਾ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਛੱਡਿਆ ਮੰਨ। ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਪਹਾੜ ਮਨ ਹਨ, ਅਕਾਸ਼ ਮਨ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਮਨ ਹੈ, ਹਵਾ ਮਨ ਹੈ, ਮਹਾ-ਤੱਤਵ ਮਨ ਹਨ। ਜੇ ਮਨ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦਾ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਚਮਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀਆਂ। ਮਨ ਭਟਕਾਵਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕਾਵਾ ਲੈ ਲਵੇ, ਉਹ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸਰੀਰ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਭਟਕਿਆ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ—ਮੁਰਦੇ ਵਾਂਗ।