ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਥਾਂ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਬੜੀ ਹੀ ਕਰੜੀ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਛਾਂ ਸੀ। ਕੁਝ ਲੋਕ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਥੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬੱਦਲ ਛਿੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਅੰਗ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਥੇ ਹੀ ਮਰ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਜ਼ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਪਤੰਗੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਂਗ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਸ-ਸਹੁਰੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਰੱਖਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਹੱਦ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਇੱਕ ਪਲਮ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਹਰੇ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਰੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਲੰਬੇ ਥਕਾਵਟ ਭਰੇ ਸਫਰ ਤੋਂ ਥੱਕ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟਕੇ ਪਾ ਲੈ, ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੀ ਹੋਈ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਹੋਈ ਕੌਮਲ ਕਮਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਇੱਕ ਚੰਡਾਲਾ ਦੀ ਧੀ, ਜਦੋਂ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਦੋ ਬੱਚੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਥੁਤਥਕਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਆਕਰਸ਼ਕ ਸ਼ਕਲ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਤੇ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਮਾਸ ਦੇ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਖੂਨ ਪੀਣ ਦੇ।" ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਇਹੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋ ਰੋ ਕੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਇੱਥੇ ਮਾਸ ਨਹੀਂ," ਪਰ ਉਹ, ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਵਿੱਚ, ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਆਖਦਾ ਰਿਹਾ, "ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮਾਸ ਮੈਨੂੰ ਦੇ।" ਫਿਰ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰਾ ਪਕਾਇਆ ਮਾਸ ਖਾ ਲੈ।" ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨ ਗਿਆ, ਤੇ ਮੁੜ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਾਸ ਦੇ," ਤੇ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਮੇਰਾ ਮਾਸ ਖਾ ਲਿਆ। ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਦਇਆ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਉੱਠਿਆ। ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਲੱਕੜ ਲਿਆ, ਗਰਮੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਉਥੇ ਚਿਤਾ ਬਣਾਈ, ਮਰਨ ਦਾ ਮਨ ਕਰਕੇ। ਚਿਤਾ ਜਲ ਗਈ, ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਓਹਨਾ ਨੇ, ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੈਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ, ਚੜਚੜਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੀਤੀ। ਮੇਰੀ ਧੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਚਿਤਾ 'ਤੇ ਡਿੱਗੇਂ, ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਮਾਸ ਟੁਕੜਾ ਟੁਕੜਾ ਕਰਕੇ ਖਾ ਲੈ।" ਇਹ ਆਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਚਿਤਾ 'ਤੇ ਪੈਣ ਲੱਗਾ, ਮੈਂ ਅਚਾਨਕ ਇਸ ਹੀ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਹੇ ਰਾਜੇ। ਫਿਰ, ਡੋਲਾਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਅਚਾਨਕ ਜਾਗ ਗਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਭੁੱਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁਖ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਲਵਣ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਓਥੋਂ ਤੁਰੰਤ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਕੌਮਲ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ: "ਅਹਾ! ਸੱਚਮੁਚ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਤੇ ਅਸਧਾਰਣ ਹੈ! ਇਹ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?" "ਸਚਮੁਚ, ਰਚਨਹਾਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਿੰਨੀ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹਨ; ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਤੇਜ਼ ਦਿਮਾਗ ਵੀ ਇਸ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਜਾਣਦਾ ਸੀ—ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਤੇ ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਭੁੱਲਾਂ, ਜੋ ਆਮ ਮਨਾਂ ਲਈ ਹੀ ਹਨ, ਕਿੱਥੇ ਹਨ?" "ਇਹ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਮਨ ਦੀ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ-ਵਾਂਗ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਧਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਨ, ਤੇ ਗਾਇਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ; ਇਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਝੂਲੇ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ ਹਾਂ।" "ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਉਥੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਖੁਦ ਦੇਖਿਆ, ਕੇਵਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ।" "ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ; ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਉੱਚੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਂਗਾ।" "ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਚੇਤਨਾ, ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਹੋਰ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਭੁੱਲ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੋਇਆ, ਗਾੜ੍ਹੀ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਅਣਉਪਯੋਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਐਸਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਮਨ ਦੀ ਝੂਠੀ ਝੁਕਾਵਟ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਾਲ ਦੁਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਵੈਤਾਲਾ ਨਾਲ।" "ਅਸਲੀਅਤ ਵੀ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ, ਝੂਠੀਅਤ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਦੀ ਝੁਕਾਵਟ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਦੂਰ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਲਿਆਉਂਦੀ, ਮਨ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਨਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ।" "ਜਿਸ ਮੂਰਖ ਦਾ ਮਨ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਡਰ-ਰਹਿਤ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਰੋਂ, ਭੁੱਲਿਆ ਯਾਤਰੀ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਦੈਤ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਮਨ, ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੋਸਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੈਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ, ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ, ਮਾਇਆ, ਮਨ ਦੀ ਭੁੱਲ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।