ਇੱਕ ਵਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬੜੀ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤਣੇ ਸੜ ਕੇ ਕਾਲੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਉੱਡ ਰਹੀ ਸੀ। ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ-ਤਿੱਥੇ ਖੂਨ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਲੀਆਂ ਦੇ ਚੁੰਘੇ ਹੋਏ ਅੰਗ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਭੜਕਦੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਵੱਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਜੰਗਲ ਪੀਲੀਅਤ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਉੱਛਲਦੇ ਹੋਏ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਸੜੇ ਹੋਏ ਬਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਉੱਠ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਲੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਦੇ ਗੁੱਝਲੇ ਪੱਧਰ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਮਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਲਾਸ਼, ਜਿਸ ਦੇ ਦੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੇ ਨਿਕਾਲ ਲਏ ਸਨ, ਤੇ ਮਾਸ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਪੇਟੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਲਾਸ਼ ਦਾ ਰੰਗ ਧੂੰਏ ਨਾਲ ਕਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਖੜਖੜਾਹਟ ਨਾਲ ਪੀਲਾਪਣ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗਿਧ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦਾ ਮਾਸ ਖਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧੂਮਕੇਤੂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਫੜ ਕੇ ਅੰਗ ਵੱਖਰੇ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਦਿਲ ਤੇ ਪੇਟ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਪਾਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਡਰਾਉਣੀ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ, ਹਵਾ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਗੱਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਦਰੱਖਤ ਸੜਦਿਆਂ ਕੋਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸੱਪ ਹਿਸਕਾਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਇਲਾਕਾ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਖੋਖਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਕੇ, ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਸੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲ, ਜਿਸ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਸਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਸਭ ਕੁਝ ਉਡਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸੜਦੇ ਵਿਹਾਰ-ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ, ਐਸੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰੀ ਉੱਤਾਪ ਸੀ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਵਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਛਿਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਪੁੱਤਰ-ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਓਥੇ ਹੀ ਮਰ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਦ ਘਰ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਲਏ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਪੰਛੀ ਘੋਸਲੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹੀ ਬਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮੋਥਾਂ ਵਾਂਗ ਕੂਦ ਪਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਂਗ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਏ। ਪਰ ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਸਾਲ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਰਾਖੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੌਤ ਦੇ ਭਯਾਨਕ ਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਇੱਕ ਖਜੂਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਾਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਹਟਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਲੰਮੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਥੱਕ ਕੇ, ਮੈਂ ਠਹਿਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ-ਫੁੱਲ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਜਦ ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਧੀ ਉਸ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਠੁਠਾਕਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ, ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਦਿਲ ਤੇ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਮਾਸ ਦੇ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਖੂਨ ਪੀਣ ਦੇ।" ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਇਹੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਚੀਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਮਾਸ ਨਹੀਂ," ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ, "ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮਾਸ ਦੇ ਦੇ।" ਫਿਰ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰਾ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸ ਖਾ ਲੈ।" ਉਸਨੇ ਉਹ ਵੀ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਤੇ ਮੁੜ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੇਰਾ ਮਾਸ ਦੇ," ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੇ, ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਗਏ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਮੇਰਾ ਮਾਸ ਖਾ ਲਿਆ। ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਭੁਲਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ, ਜੋ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਗਿਆ। ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਲੱਕੜ ਲਿਆ ਕੇ, ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਚਿਤਾ ਬਣਾਈ, ਮਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਚਿਤਾ ਜਲ ਗਈ, ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ, ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ। ਮੇਰੀ ਧੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਦ ਤੂੰ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇਂ, ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਮਾਸ ਟੁੱਕਾ-ਟੁੱਕਾ ਕਰ ਕੇ ਖਾ ਲੈ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਣ ਲੱਗਾ, ਅਚਾਨਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਾ। ਫਿਰ, ਡੌਲਾਂ ਤੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਅਚਾਨਕ ਜਾਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਸੀ। ਜਦ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਲਵਣ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਤੁਰੰਤ ਉਥੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਕੌਤਕ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹਾਏ! ਇਹ ਮਾਇਆ ਕਿੰਨੀ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਅਸਧਾਰਣ ਹੈ! ਇਹ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਆਖਰ ਹੈ ਕੌਣ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸਰਜਣਹਾਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਿੰਨੀ ਅਨੋਖੀਆਂ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹਨ; ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਚੁਸਤ ਮਨ ਵੀ ਇਸ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਤੇ ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਭੁਲਾਵਾਂ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਆਮ ਮਨਾਂ ਲਈ ਹੀ ਹਨ, ਕਿੱਥੇ ਹਨ?" "ਇਹ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਤੋਂ ਉੱਠੀ, ਮਨ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਵਰਗੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਭ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।