ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ ਸੁੱਕ ਗਏ ਸਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਖੜਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਕੇ ਰਾਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਬਾਗ-ਬਗੀਚੇ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਣ। ਅਚਾਨਕ, ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਬੇਕਾਬੂ ਅੱਗ ਉਠੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਰ ਝਾੜੀ, ਹਰ ਪੱਤਾ ਸੁੱਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ ਰਾਖ ਤੇ ਘਾਹ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਹਰ ਪਿੰਡ, ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਧੂੜ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਭੁੱਖਾ ਸੀ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਸੀ, ਨਾ ਘਾਹ, ਨਾ ਪਾਣੀ—ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਗ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਭੈਂਸਾਂ ਰੇਤ ਤੇ ਮਿਰਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਨੇ ਰੇਤ ਦੇ ਢੇਰ ਉਚੱਕ ਲਏ, ਆਸਮਾਨ ਉੱਤੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਛਾ ਗਏ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਦੀ ਆਸ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਪਨ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਗਰਮੀ ਨੇ ਹਰ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਭੁੱਖ ਦੇ ਮਾਰੇ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਔਲਾਦਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਉੱਤਾਵਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ, ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੇਬਸੀ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥ ਪੈਰ ਚਬਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਧੱਸ ਗਏ। ਉਹ ਥਾਂ ਮਾਸ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ, ਹੱਡੀਆਂ, ਤੇ ਖਡੀਰਾ ਲੱਕੜ ਦੇ ਨੁਕੀਲੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਸੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਅੰਗਾਰੇ ਤੇ ਭੁੱਖੇ ਬੱਧਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਬਾਏ ਪੱਥਰ ਪਏ ਸਨ। ਮਾਵਾਂ, ਪੁੱਤ, ਪਿਉ—ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੇ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਮੈਨਾ ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਪੇਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਨਿਗਲ ਲਈ ਜਾਂਦੀ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਖੂਨ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਪਾਗਲ ਹੋਏ ਹਾਥੀ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤਾ ਨਾਲ, ਫੜ ਕੇ ਚੀਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ—ਸ਼ੇਰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ, ਹਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੰਗੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਂਗ ਮਾਰਕਟਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦਰਖ਼ਤ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਤਣੇ ਸੜੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਹੋਏ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਦੀ ਘੁੱਟ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਅੰਸ਼ ਪਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੂਨ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਲੀਆਂ ਚੱਟ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੀਲੀ ਲਪਟਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਸੜੇ ਹੋਏ ਬਿੱਲਾਂ ਤੋਂ ਧੂੰਏਂ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਉੱਠ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਆਸਮਾਨ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸਤੰਭ, ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਚੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਰੋਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਲਾਸ਼, ਜਿਸਦੇ ਦੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਚੱਬੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਮਾਸ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਤਪਤ ਹੱਥਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਚਮੜੀ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਕਾਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਖੜਕ ਨਾਲ ਪੀਲੀ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗਿੱਧ ਉਸਦੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਖਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਲਕਾਵਾਂ ਤੁਰਦੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਅੰਗ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲੋਂ ਉਖੱਡੇ ਹੋਏ, ਥਾਂ ਤੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚੀ ਹੋਈ, ਦਿਲ ਤੇ ਪੇਟ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਕੜਕ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤੇ। ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਚੀਕਦੀ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਉੱਡ ਰਹੀ ਸੀ; ਦਰਖ਼ਤ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਾਰੇ, ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਸੀਟੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਇਲਾਕਾ, ਖਾਲੀ ਤੇ ਸੁੱਕਾ, ਅਜਿਹੇ ਨਾਸ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਸੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲ, ਜਿਸਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਸਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਉਡਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸੜਦੇ ਵਿਹਾਰ ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਥਾਂ, ਐਸੀਆਂ ਕਠਿਨ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਗਰਮੀ ਬੇਹੱਦ ਸੀ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਓਥੇ ਹੀ ਮਰ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਰਖ਼ਤ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘਰ ਛੱਡਦੇ ਸਮੇਂ ਖਾ ਲਏ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਬਾਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਉੱਡਾ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕੂਦ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੇ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਏ। ਪਰ ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਸਾਲ਼ਿਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਉਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਪਹਰੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋਏ, ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਇੱਕ ਖਜੂਰ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਉਤਾਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਥਕਾਵਟ ਭਰੇ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਠਹਿਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ, ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਧੀ ਖਜੂਰ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠ ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਦੋ ਬੱਚੇ ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਪਏ ਸਨ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਠੁਠਾਕਾ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ, ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ, ਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ, ਦੁਖੀ ਦਿਲ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਭਰੇ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: "ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਮਾਸ ਦੇ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਫੌਰਨ ਖੂਨ ਪੀਣ ਦੇ।" ਵਾਰ ਵਾਰ, ਮੇਰਾ ਨਿੱਕਾ ਪੁੱਤਰ ਇਹੀ ਆਖਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਕਰਕੇ ਚੀਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤ, ਇੱਥੇ ਮਾਸ ਨਹੀਂ," ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦਾ ਰਿਹਾ, "ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਸ ਦੇ।" ਫਿਰ, ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਹੇਠ ਥਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤ, ਮੇਰਾ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸ ਖਾ ਲੈ।" ਉਹ ਵੀ ਉਸਨੇ ਮਨ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਖਦਾ ਰਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਤੇਰਾ ਮਾਸ ਦੇ," ਤੇ ਜਦ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਹੱਡੀਆਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਸਨੇ ਮੇਰਾ ਮਾਸ ਖਾ ਲਿਆ। ਹਰ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਦਇਆ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ, ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਗਿਆ। ਜੰਗਲ ਤੋਂ, ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਲੱਕੜ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਚਿਤਾ ਬਣਾ ਲਈ, ਮਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ, ਚਿਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗੀ, ਲਪਟਾਂ ਉੱਪਰ ਵਧਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜੀ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਧੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਜਦ ਤੂੰ ਇਸ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇਂ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਆਪਣਾ ਮਾਸ ਚੀਰ-ਚੀਰ ਕੇ ਖਾ ਲੈਣਾ।