ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਇੱਥੇ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬੁਢ਼ਾਪੇ ਨਾਲ ਘਿਸ ਗਈ, ਮੇਰੇ ਵਾਲ ਬਰਫ਼ ਵਾਂਗ ਸਫ਼ੈਦ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਝੜਦੇ ਪਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਾਜ਼ੁਕ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਮੇਰੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਇधर-ਉਧਰ ਪਾ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਗੰਦਲੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਪੱਕੇ ਪਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਵਾਂਗ ਝੜਦੇ ਜਾਂਦੇ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 'ਚ ਤੀਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ, ਲੜਾਈਆਂ ਤੇ ਫ਼ਰਜ਼, ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਰੁਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮੋਹ-ਝੂਠ ਵਿਚ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਘੁੰਮਣੀ ਵਾਂਗ ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਚੱਕੀ, ਇਸ ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਵਿਚ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਘੁੰਮਣੀ ਵਿਚ ਪਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਡਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਜਖਮ ਵਿਚ ਰੇਂਗਦੇ ਕੀੜੇ, ਜਾਂ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਗਧਾ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਪਿੰਡ ਆਸਰਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਵੀ ਇਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਰਾਜਗਦੀ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਬੁਖਾਰ ਵਿਚ ਪਿਆ ਮੁਰਦਾ, ਮੈਂ ਅਜਨਬੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ, ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਟੁੱਟੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ। ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੁਕ ਗਿਆ, ਜੰਗਲ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਗਿਆ, ਸੁੱਕਾ ਦਰਖ਼ਤ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਵੱਜਿਆ ਜਾਂ ਲਹਿਰ ਕਿਨਾਰੇ ਟੁੱਟੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਵਿਂਧਿਆ ਖੇਤਰ ਉਜੜ ਗਿਆ, ਮੌਤ ਦੀ ਤੀਬਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਘੇਰ, ਕੋਈ ਰੋਟੀ, ਘਾਹ, ਪੱਤਾ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ। ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਵਿੱਖੀ, ਉਹ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ, ਹਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਗ ਦੇ ਰਾਖ ਤੇ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਆਈ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ ਸੁੱਕੇ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਖੜਕਦੇ, ਬਾਗ਼ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਵੱਸੇ ਹੀ ਨਾ ਹੋਣ। ਅਚਾਨਕ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਬੇਕਾਬੂ ਅੱਗ ਭੜਕ ਉਠੀ, ਹਰ ਝਾੜੀ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਖ ਤੇ ਘਾਹ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਛੱਡ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਏ, ਹਰ ਕੋਈ ਭੁੱਖਾ ਸੀ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਨ ਰੋਟੀ, ਨ ਘਾਹ, ਨ ਪਾਣੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਦਾ ਘੇਰਾ। ਵਿਦਿਆ ਖੇਤਰ ਭੈਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜੋ ਮਿਰਾਜ਼ ਤੇ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੀਆਂ, ਹਵਾ ਰੇਤ ਦੇ ਢੇਰ ਉਡਾਉਂਦੀ, ਤੇ ਬੱਦਲ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ। ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਦੀ ਤਰਸਦੇ, ਤੇ ਗਰਮੀ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਨ ਸੁੱਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਾਗਲ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਗਏ, ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਚਬਾ ਲਏ, ਦੰਦ ਡੂੰਘੇ ਧਸ ਗਏ, ਤੜਫਦੇ ਰਹੇ। ਓਥੇ ਮਾਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਹੱਡੀਆਂ, ਤੇ ਖਦੀਰਾ ਲੱਕੜ ਦੇ ਨੁੱਕਦਾਰ ਟੁਕੜੇ ਪਏ, ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ, ਤੇ ਭੁੱਖੇ ਡੱਡੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚਬਾਈ ਗਈਆਂ ਪੱਥਰ। ਮਾਵਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਪਿਤਾ — ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੇ; ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਮੈਨਾ ਚਿੜੀਆਂ ਭੁੱਖੇ ਗਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੀਆਂ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੇ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਵਿੱਛੜੀਆਂ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਖੂਨ ਵਗਦਾ, ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਪਾਗਲਤਾ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ। ਇਹ ਓਹੀ ਖੌਫਨਾਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੇਰ ਘੁੰਮਦੇ, ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਗਲ ਵਿਚ ਖਾ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਲ੍ਹਾ ਮੌਤ ਦੀ ਕੁਸ਼ਤੀ 'ਚ ਫਸੇ। ਦਰਖ਼ਤ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਤਣੇ ਜਲ ਕੇ ਕਾਲੇ, ਹਵਾ ਰਾਖ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਖੂਨ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੁੰਘੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ। ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੀਲੀਆਂ ਲਪਕਦੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਗੁੱਝੀਆਂ ਉਡਦੀਆਂ ਤੇ ਝਲਦੀਆਂ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਜਲੇ ਹੋਏ ਬਿਲਾਂ ਤੋਂ ਧੂੰਏਂ ਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਉਠਦੇ, ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਬੱਦਲ, ਹਵਾ-ਚਲਦੀ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਕਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ। ਹਵਾ ਰਾਖ ਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਥੰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਹਵਾ ਉਡਾਉਂਦੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੰਦ-ਵਿਹੀਲੀਆਂ ਚੀਕਾਂ, ਮਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਵਿਚ ਗੂੰਜਦੀਆਂ। ਵੱਡੀ ਲਾਸ਼, ਜਿਸ ਦੇ ਦੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੜਕ ਵਿਚ ਉਡ ਗਏ, ਮਾਸ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖੂਨ-ਲਤਪਤ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਰੰਗਤ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਕਾਲੀ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਦੀ ਖੜਕ ਨਾਲ ਪੀਲੀ, ਗਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰੀ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਇਆ, ਤੇ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਪਤੰਗੇ ਉਡਦੇ। ਅੰਗ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲੋਂ ਟੁੱਟੇ, ਥਾਂ 'ਚ ਹਲਚਲ, ਦਿਲ ਤੇ ਪੇਟ ਅੱਗ ਦੀ ਖੜਕ ਨਾਲ ਫਟ ਗਏ। ਭੈੜੀ ਜੰਗਲ ਅੱਗ, ਹਵਾ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ, ਉਡਦੀ, ਦਰਖ਼ਤ ਡਰਦੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਸੀਟੀ 'ਤੇ ਜਲਦੇ ਕੋਲੇ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਦੇ। ਖੇਤਰ, ਖਾਲੀ ਤੇ ਸੁੱਕਾ, ਇੰਨੀ ਉਜੜੀ ਹਾਲਤ 'ਚ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲ, ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਕਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰਖ਼ਤ, ਤੇ ਹਵਾ ਸਭ ਕੁਝ ਵਗਾ ਲੈਂਦੀ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਅੱਗੀ ਵਿਹਾਰ-ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਥਾਂ, ਇੰਨੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਭਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਇੱਕ ਡਰਾਉਣੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਗਰਮੀ ਕਦੇ ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੁਝ ਲੋਕ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ 'ਚ ਬੱਦਲ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਉਡ ਜਾਂਦੇ। ਕੁਝ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਹੱਥ-ਪੈਰ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਤੇ ਨੇੜੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਓਥੇ ਹੀ ਮਰ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ 'ਚ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਕੁਝ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘਰ ਛੱਡਦਿਆਂ ਖਾ ਲਏ, ਜਿਵੇਂ ਉਡਦੇ ਪੰਛੀ ਬਾਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਨਿਗਲ ਲਏ। ਕੁਝ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮੋਮਬੱਤੀ ਵਾਂਗ ਘੁਸ ਗਏ, ਕੁਝ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਏ। ਪਰ ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ — ਸੱਸ-ਸੁਰਿਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ — ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਓਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਰਾਖ, ਰਾਖੇ, ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ, ਮੈਂ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਦਾ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੱਦ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਤਾਲ ਪੇੜ ਹੇਠਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਉਤਾਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਲੰਮੇ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਨਰਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸੜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ 'ਚ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਕਮਲ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਧੀ ਤਾਲ ਪੇੜ ਹੇਠਾਂ ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਦੋ ਬੱਚੇ ਉਸਨੂੰ ਗਲ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।