ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਉਸ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਦੇ ਅਟੁੱਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫਲ-ਫੂਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਟਾਲਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਲਕੁਕ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੁੱਪੀ ਹੋਈ, ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਖਾਈ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਤੇ ਤੇ ਕਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਕਿਨਾਰੀਆਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੰਦ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਹੱਥ ਭਰ ਭਰ ਕੇ ਵਿੱਖੇ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਮੋਹ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਨਾਲ ਪਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਦਯਾ-ਰਹਿਤ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਾਂਗ, ਜਾਲ ਪਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਥਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਕੱਚੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਲਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਪ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਤਿਆਂ ਦੀ ਲਪਲਪਾਹਟ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਧੂੰਆਂ ਵਾਲੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਢਕਿਆ, ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਠੰਡੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਕਾਲੀ, ਚੀਰ-ਫਾਟ, ਗੰਦ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਚਾਦਰ ਪਹਿਨੀ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਦਾ ਭਾਰ ਸਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਸਮਾਪਤੀ-ਕਾਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਮੇਰੀਆਂ ਪਤਨ-ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਜਨਮ ਲਏ, ਜੋ ਲੋਹੇ ਦੀ ਜੰਜੀਰਾਂ ਜਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਕਠਿਨ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਪੀੜਾ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦੇ। ਇਕ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਸਠ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਜੋ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ। ਉਥੇ, ਮੰਦ ਆਦਤਾਂ ਦੀ ਜੰਜੀਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਹਿਣਾ: ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਚੀਕਣਾ, ਕੜੀਆਂ ਬਾਤਾਂ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋਣਾ, ਮਾੜਾ ਖਾਣਾ, ਤੇ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਣਾ, ਹੇ ਉੱਚ ਜਨ! ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਇੱਥੇ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਮਰ ਦੇ ਬੁਝਾਏ ਹੋਏ ਜੀਵਨ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਵਾਲ ਬਰਫ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਗਏ, ਸਰੀਰ ਓਸ ਨਾਲ ਭਰੀ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਰਮ ਦੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਕਰਮਾਂ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਗਏ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਸਾਫ, ਕਦੇ ਮੈਲ, ਦਿਨ ਪਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਝੜਦੇ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 'ਤੇ ਤੀਰ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਲੜਾਈਆਂ ਤੇ ਫਰਜ਼ਾਂ, ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ, ਰੁਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੋਹ-ਭਰਮ ਦੀ ਭਵਰ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ, ਤੇ ਚਿੰਤਾ-ਭਰੀ ਸੋਚਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਭਟਕਦੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਵਰ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਕਰਦਾ। ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਜਖਮ ਵਿੱਚ ਰੇਂਗਦੇ ਕੀੜੇ, ਜਾਂ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਗਧਾ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੀ ਆਸਰਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਰਾਜ-ਪਦ ਭੁੱਲ ਗਿਆ, ਵੱਡੀ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਪਏ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਜਾਤ-ਬਾਹਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਟੁੱਟੇ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ। ਜਗਤ ਦੇ ਸਮਾਪਤੀ-ਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜਿਆ, ਸੁੱਕਾ ਦਰੱਖਤ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਝਲਿਆ, ਜਾਂ ਲਹਿਰ ਤਟ 'ਤੇ ਟੁੱਟੀ, ਐਸਾ ਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਵਿਂਧਿਆ ਖੇਤਰ ਸੁੰਨ-ਸੁਆੜ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੌਤ ਦੀ ਕੜੀ ਘੇਰ-ਚੱਕੀ, ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ, ਘਾਹ, ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ। ਕੱਲਾ ਮੋਟੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਵਿੱਖੀ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ; ਹਵਾ ਸਿਰਫ ਸੁਆਹ ਤੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਲੈ ਗਈ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ ਸੁੱਕ ਕੇ ਖੜਕਦੇ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜੇ, ਤੇ ਬਾਗ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ। ਅਚਾਨਕ, ਡਰਾਉਣੀ, ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅੱਗ ਚਮਕ ਉਠੀ, ਹਰ ਝਾੜੀ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਸੁਆਹ ਤੇ ਘਾਹ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਛੱਡ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੇ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਭੁੱਖਾ, ਧਰਤੀ ਪਦਾਰਥ, ਘਾਹ ਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘੇਰੀ। ਖੇਤਰ ਭੈਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜੋ ਮ੍ਰਿਗਮਰੀਚਿਕ ਤੇ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੇ, ਹਵਾ ਰੇਤ ਦੇ ਢੇਰ ਉਡਾਉਂਦੀ, ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਦੀ ਤਰਸ, ਤੇ ਭਾਰੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਤਪਦੀ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੂਕਾ ਦੇਂਦੀ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਮਤਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਮਰ ਗਏ; ਹੋਰ, ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਹਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗ ਚਬਾਉਂਦੇ, ਦੰਦ ਡੂੰਘੇ ਲਾ ਕੇ, ਕਰਾਹਦੇ। ਥਾਂ ਮਾਸ, ਹੱਡੀਆਂ, ਤੇ ਖਦੀਰਾ ਲੱਕੜ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਤੇ ਪੱਥਰ, ਜੋ ਭੁੱਖੇ ਡੱਡੂਆਂ ਨੇ ਚਬਾਏ। ਉਥੇ, ਮਾਵਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ, ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦੇ; ਜੰਗਲ ਦੀ ਮੈਨਾ, ਭੁੱਖੇ ਗਿਦਾਂ ਦੇ ਗਰਜਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਨਿਗਲ ਲਈ ਜਾਂਦੀ। ਧਰਤੀ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ, ਜਦੋਂ ਜਾਨਵਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਮਤਵਾਲੇ ਹਾਥੀ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਬੜੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ। ਡਰਾਉਣਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਸ਼ੇਰ ਆਸ-ਪਾਸ ਘੁੰਮਦੇ, ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਗਲ ਵਿੱਚ ਖਾ ਜਾਂਦੇ, ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਾਰ-ਕੱਟ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਲਖੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ। ਦਰੱਖਤ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਤਨੇ ਸਾੜੇ ਤੇ ਕਾਲੇ, ਹਵਾ ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਭਰੀ; ਧਰਤੀ, ਲੂਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਸੀ ਹੋਈ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਹਵਾ, ਗਾਢੀ ਤੇ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਭਰੀ; ਹਰ ਥਾਂ, ਜੰਗਲ ਪੀਲਿਆ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਉੱਡ-ਉੱਡ ਕੇ ਚਮਕਦੇ। ਸਾੜੇ ਸੰਪਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿੱਲਾਂ ਤੋਂ, ਧੂੰਏਂ ਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਢੇਰ ਉਠਦੇ; ਅਕਾਸ਼ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਾਲ ਲਪਲਪਾਹਟਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ। ਹਵਾ, ਜੰਗਲੀ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਆਹ ਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਪੀਲਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ; ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੱਟੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ, ਮਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਾਹਾਂ ਵਿਚ ਗੂੰਜਦੀਆਂ। ਵੱਡੀ ਲਾਸ਼, ਜਿਸਦੇ ਦੰਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਗਾਮੇ ਨਾਲ ਉਖੜੇ, ਤੇ ਮਾਸ ਰਕਤ-ਭਰੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਗੁੱਝਿਆਂ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਖਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਰੰਗਤ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਕਾਲੀ, ਪਤਿਆਂ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਦੀ ਖੜਕ ਨਾਲ ਪੀਲੀ, ਜਦੋਂ ਭੜਕਦੇ ਗਿਦ ਆਸ-ਪਾਸ ਉੱਡਦੇ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਅਕਾਸ਼ 'ਚ ਧੁੰਧਲੇ ਉਲਕਾ-ਪਿੰਡ ਫਿਰਦੇ। ਅੰਗ-ਅੰਗ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚੇ, ਥਾਂ ਡਰ-ਅਤੜੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟੀ, ਦਿਲ ਤੇ ਪੇਟ ਅੱਗ ਦੀ ਟਕ-ਟਕ ਨਾਲ ਫੱਟੇ। ਡਰਾਉਣੀ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ, ਹਵਾ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ, ਉੱਡਦੀ; ਦਰੱਖਤ ਡਰ-ਡਰ ਕੇ, ਸਾੜੇ ਕੋਲੇ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਦੇ, ਸੰਪਾਂ ਦੀ ਫੁਫਕਾਰ ਨਾਲ। ਉਹ ਖੇਤਰ, ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਖਾਲੀ, ਐਸੇ ਨਾਸ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ, ਬਾਰ੍ਹ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜਿਆ। ਜੰਗਲ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਲਪਲਪਦੇ, ਅੱਗ-ਵਾਂਗ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ, ਤੇ ਹਵਾ ਸਭ ਕੁਝ ਉਡਾਉਂਦੀ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਜਲਦੇ ਵਿਲਾਸ-ਭਵਨ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ।