ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿਸਦਾ ਪੇਟ ਭੁੱਖ ਕਰਕੇ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਜਵਾਇਨ ਜਾਂ ਅਦਰਕ ਦੀ ਇੱਕ ਜੜ੍ਹ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਝਗੜਾ ਹੋਇਆ। ਠੰਢ ਕਾਰਨ ਦੰਦ ਕਟਕਟਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਅੱਖਾਂ ਡਰ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਫਾਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਸਰੀਰ ਸੂਟ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ—ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਭੂਤ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਮਛੀਆਂ ਫੜਨ ਲਈ ਕਾਂਟਾ ਲੈ ਕੇ ਭਟਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਆਪਣਾ ਫੰਦਾ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਲੰਬੀਆਂ ਉਪਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਨਵੇਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਨਵਰ ਦਾ ਗਰਮ ਖੂਨ ਪੀ ਲਿਆ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ, ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਸਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਭੀੜੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਭੂਤਾਂ ਵਾਂਗ ਭੱਜ ਗਏ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਜਾਲ ਪਸਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਸ ਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਥੇ ਪੰਛੀ, ਤੇ ਜਾਲ—all ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਨੇਕ ਜੀਵਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਮਿਟ ਗਏ। ਉੱਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਬੁਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵੱਲ ਬੇਕਾਬੂ ਦੌੜਦਾ ਸੀ, ਆਸ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਪ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਛਾਲ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਇਆ ਵੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਲਜਜਾ ਵਿਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਕਠੋਰਤਾ, ਉੱਚਾ ਗੁੱਸਾ, ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬੂੰਦਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਅਪਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ। ਜੋ ਲੋੜੀਂਦੇ, ਅਟੁੱਟ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਸਨ, ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੀ ਮੰਦਭਾਗਤਾ, ਜੋ ਚੀਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੇ ਕਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ, ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ, ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਬੂੰਦ ਨਾਲ ਸਿੰਚੇ ਜਾਂਦੇ। ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਬੇਦਰਦ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਾਂਗ, ਮੈਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਸਿਰ ਲਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਪ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਸੋਏ ਹੋਏ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ, ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ, ਮੈਂ ਠੰਢੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ, ਮੈਲੇ-ਕੁਚੈਲੇ, ਫਟੇ ਕਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਪਾਏ ਰੱਖੇ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਦਾ ਭਾਰ ਝੱਲਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਮੇਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਲੋਹੇ ਦੀ ਜੰਜੀਰ ਜਾਂ ਬਿਪਤਾ ਵਾਂਗ, ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ, ਛੇ ਸਾਲੀਆਂ ਦਹਾਕਿਆਂ—ਸਿਰਫ਼ ਸٹھ ਸਾਲ—ਉੱਥੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ, ਅਸਾਧਾਰਣ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ। ਉੱਥੇ, ਮੰਦੇ ਆਦਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਕੇ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਹਿ ਲਿਆ: ਚੀਕਾਂ, ਰੁੱਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋਣਾ, ਮਾੜਾ ਖਾਣਾ, ਤੇ ਟੁੱਟੇ ਛਪਰੇ ਵਿੱਚ ਸੌਣਾ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ, ਉਮਰ ਦੇ ਬੋਝ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਥੱਕ ਗਈ, ਵਾਲ ਬਰਫ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ, ਸਰੀਰ ਓਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਕਰਤੱਬ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਝੂਲੇ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਗੰਦਲੇ ਝੀਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਦਿਨ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਝੜਦੇ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਝਗੜੇ ਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਸੋਚਾਂ ਦਾ ਭਵਰ ਘੁੰਮਦਾ, ਮਨ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸੋਚਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਮਨ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਭਵਰ ਵਿੱਚ ਤਿਨਕੇ ਵਾਂਗ ਉਲਝਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਿੱਚ ਕੀੜਾ, ਜਾਂ ਦੋ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਗਧਾ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਪਿੰਡ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਭੁੱਲ ਗਿਆ, ਵੱਡੀ ਬੁਖਾਰ ਵਿਚ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਚੁੱਕੜੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਟੁੱਟੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਲਗਦੀ ਅੱਗ, ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਟੁੱਟਿਆ ਸੁੱਕਾ ਦਰੱਖਤ, ਜਾਂ ਲਹਿਰ ਭਰੂਣ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਓਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਫਿਰ, ਵਿੰਧਿਆ ਖੇਤਰ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੌਤ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਘੇਰਾ, ਨਾ ਰੋਟੀ, ਨਾ ਘਾਹ, ਨਾ ਪੱਤਾ, ਨਾ ਪਾਣੀ। ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਵਰਸਾਇਆ, ਉਹ ਦਿਸਣ ਤੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ, ਹਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਚਿਟੇ ਸੁਆਹ ਤੇ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸੀ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ ਸੁੱਕ ਕੇ ਖੜਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ, ਬਾਗ ਖਾਲੀ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ। ਇੱਕ ਡਰਾਉਣੀ, ਬੇਕਾਬੂ ਅੱਗ ਚੁੱਪਚਾਪ ਭੜਕ ਉਠੀ, ਹਰ ਝਾੜੀ ਸੁੱਕਾ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਆਹ ਤੇ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਝਲਕਾਂ ਛੱਡ ਗਈ। ਹਰ ਸਰੀਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਭੁੱਖਾ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਨਾ ਰੋਟੀ, ਨਾ ਚਾਰਾ, ਨਾ ਪਾਣੀ—ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਦਾ ਘੇਰਾ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਦੀ ਤਲਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਹਜੂਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ, ਜਿੰਦਗੀ ਸੁੱਕ ਗਈ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਾਗਲ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ, ਹੋਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗ ਚਬਾਉਂਦੇ, ਦੰਦ ਡੁੱਬੇ, ਤੜਫਦੇ ਰਹੇ। ਓਥੇ ਮਾਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਹੱਡੀਆਂ, ਖਡੀਰਾ ਦੀਆਂ ਚੀਰਾਂ, ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਾਗਲ ਹੋਏ ਡੱਡੂਆਂ ਵਲੋਂ ਚਬਾਏ ਪੱਥਰ ਪਏ। ਮਾਵਾਂ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਿਉ, ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਫੜ ਲੈਂਦੇ; ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਮੈਨਾ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਬੂਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਗਿੱਧ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੇ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਫਾੜਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਵਗਦਾ, ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਪਾਗਲਤਾ ਨਾਲ ਭੜਕ ਕੇ, ਜੰਗਲੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਡਰਾਉਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਨ—ਸਿੰਘ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦੇ, ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੇ, ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਾਂਗ ਮੌਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਰਦੇ।