ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਬੁੱਢੇਪੇ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾਲ ਲੱਬਰੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਐਵੇਂ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੁੱਢਾ, ਮੰਦਾ-ਅਕਲ ਬੰਦਾ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਖੋਦਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਨੇਕ ਕਰਮ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਖੋਹ ਲਏ ਗਏ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਪਿਆਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਪਕਾ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਅਣਧੋਈ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮੰਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜੀਊਣਾ। ਮੇਰੀ ਖੁਦ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੇਰਾ ਹਿੱਸਾ—ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ—ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਲੋਂ, ਜਿਸਦੇ ਕਈ ਮੂੰਹ ਤੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ ਸਨ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਜੀਉਂਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮਾਸ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੱਟ ਕੇ, ਵਿੰਧਿਆ ਦੇ ਚੁੱਟੜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਸਿਆਂ ਲਈ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖੇਰੇ ਤੇ ਰਲ ਗਏ। ਮੈਂ ਖੂਹੜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ; ਉਥੇ, ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾ, ਉਹ ਕਾਂਵਾ ਵੀ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿੰਧਿਆ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੂਟਿਆਂ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਰੁੱਖੀ ਸੁੱਕੀ ਰੋਟੀ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ, ਜੋ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਮੰਗੀ ਜਾਂ ਡੰਡੇ ਦੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਦ ਉਹ ਤਾਕਤਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕੀਆਂ ਤਾਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੰਘਾਉਂਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ, ਬੰਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਠੰਢ ਵਿੱਚ ਦੰਦ ਵੱਜਦੇ। ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ, ਸਾਵਣ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਠੰਢ ਵਿੱਚ, ਵਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ। ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਜਿਸਦਾ ਪੇਟ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਕ ਟੁਕੜਾ ਅਦਰਕ ਜਾਂ ਅਜਵਾਇਨ ਲਈ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਦੰਦ ਵੱਜਦੇ, ਅੱਖਾਂ ਠੰਢ ਨਾਲ ਫੱਟੀਆਂ, ਤੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਸੁੱਟ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਭੂਤ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਮੈਂ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਲਈ ਕਾਂਡਾ ਲੈ ਕੇ ਘੁੰਮਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲ ਆਪਣੇ ਫੰਦੇ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਫਿਰਦਾ। ਕਈ ਉਪਵਾਸਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਨਵੇਂ ਮਾਰੇ ਜਾਨਵਰ ਦਾ ਗਰਮ ਖੂਨ ਪੀ ਲਿਆ, ਬਿਲਕੁਲ ਐਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਮਸਤ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ, ਸਮਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਭੂਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਭਿਆਨਕ ਦੇਵੀ ਵਲੋਂ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਜਾਲ ਪਸਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਮੀਦਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਹੀਂ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ। ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪੰਛੀ, ਤੇ ਜਾਲ—all ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਨੇਕ ਜੀਵਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ। ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਬੁਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ, ਉਮੀਦ ਲੰਬੀ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਸਾਪ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਛਾਲ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਇਆ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਲਜਾ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਕਠੋਰਤਾ, ਉੱਚਾ ਗੁੱਸਾ, ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਅਪਣਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਬਰ ਵਿੱਚ ਘਣੇ ਬੱਦਲ। ਜੋ ਲੋੜੀਂਦੇ, ਅਟੁੱਟ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਬਚਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦੀ ਕਿਸਮਤ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਚਿਰ ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ, ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ। ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੇ ਕਾਂਵਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਹੱਥੀਂ ਵੱਧ ਵੱਧ ਕੇ ਵਪਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਜੋ ਭਟਕਣ ਦੇ ਮੇਘਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਚੇ ਜਾਂਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਬੇਦਰਦ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਜਾਲ ਪਸਾਰਦਾ, ਮੈਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ। ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਕੰਧ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ, ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੰਗ ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ। ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲਾ, ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਵਿੰਧਿਆ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਠੰਢੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਕਾਲਾ, ਫਟਿਆ, ਮੈਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਪੜਾ ਪਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਦਾ ਭਾਰ ਝੱਲਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ, ਮੈਂ ਕਲਪਾਂਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ, ਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ। ਉਥੇ, ਮੇਰੀਆਂ ਵੀਆਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਮੈਨੂੰ ਹੋਏ, ਜੋ ਲੋਹੇ ਦੀ ਜੰਜੀਰ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਵਾਂਗ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੇ। ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਥੇ ਸੱਠ ਛੋਟੀਆਂ ਜਿੰਦਗੀਆਂ ਬਿਤਾਈਆਂ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ। ਉਥੇ, ਮੰਦੇ ਆਦਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ: ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਰੁੱਖੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋਣਾ, ਮੰਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾਣਾ, ਤੇ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਣਾ, ਹੇ ਮਹਾਨੋ। ਫਿਰ, ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਲੱਗਿਆ, ਮੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਬੁੱਢੇਪੇ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗੀ, ਮੇਰੇ ਵਾਲ ਹਿਮ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ, ਸਰੀਰ ਓਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਕਮਜ਼ੋਰ। ਜਦ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸਾਫ਼, ਕਦੇ ਗੰਦਲੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਉਂਦੀਆਂ, ਦਿਨ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਦੇ ਜਾਂਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਲੜਾਈਆਂ ਤੇ ਫਰਜ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਘੁੰਮਣੀ ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਮਨ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਚੱਕੀ, ਉਲਝਣ ਭਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਭੰਵਰੇ ਵਿੱਚ ਘਾਸ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਵਾਂਗ ਉੱਡੀ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਘਾਵ ਵਿੱਚ ਕੀੜਾ, ਜਾਂ ਦੋ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਗਧਾ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਇਸ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ, ਵੱਡੀ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਰਦੇ ਵਾਂਗ, ਚੁੱਟੜ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਟੁੱਟੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ, ਸੁੱਕਾ ਰੁੱਖ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਸੜਿਆ, ਜਾਂ ਲਹਿਰ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟੀ। ਫਿਰ, ਵਿੰਧਿਆ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸੁੰਨੇ ਪੈਂਡੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ, ਮੌਤ ਦੀ ਭਿਆਨਕ, ਅਟੁੱਟ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਰੋਟੀ, ਨਾ ਘਾਹ, ਨਾ ਪੱਤਾ, ਨਾ ਪਾਣੀ। ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਏ; ਹਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਖ ਤੇ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲੀ। ਇਹ ਸੀ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ—ਜੋ ਪਾਪ, ਦੁੱਖ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਪਲ ਮਾਇਆ, ਦੁਖਾਂ ਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।