ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਈ ਕਾਲਾਂ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਕਈ ਕੱਟੜ ਕਪੜਿਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਚੀਨਟੀ ਹੋਈ ਪੋਸ਼ਾਕ ਸੀ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਲੱਕੜਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਫਿਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਬੇਕਸੀ ਮੇਰੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਮੈਨੂੰ ਲੋਇਣ ਕਲੌਥ ਦੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਮਰ ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ ਦੀ ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਅਮੀਰਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਕੰਬਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਦੂਰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸੁੰਨੇ ਪਾਸੇ ਲੁਕ ਗਏ ਸੀ। ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਦੇ ਨਾ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਤੇ ਝਗੜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਖੂਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਭਿੱਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੀਆਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਲੇ ਫਰਸ਼ ਤੇ ਝੁੱਗੀਆਂ ਦੇ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀਆਂ, ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਹੇਠਾਂ ਪਈਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੋਹ ਮਿਟ ਗਿਆ ਤੇ ਪਤਨੀ ਵੀ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੀ ਸੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਝਗੜੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ, ਬੱਚੇ ਨਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਹਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖੀ ਦਿਲ ਨਾਲ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪਰਾਏ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜਾਰੀ। ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਝਗੜਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੜਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਮੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਨੂੰ ਰਾਹੂ ਨੇ ਕੱਟ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚੀਤੇ ਦੇ ਮਾਸ ਦੇ ਛਿਲਕੇ, ਜਿਹੜੇ ਨਰਕ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਜੀਭ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਖਰੀਦ ਕੇ ਖਾਣ ਪਿਆ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਕੜਕੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨੰਗੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਚੀਰਿਆ। ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ, ਜੋ ਬੁੱਧੀਹੀਣ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਖੋਦਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਮੁੱਕਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਛੋਟੀਆਂ ਥਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਪਕਾ ਕੇ ਖਾਈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਧੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਾੜੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜਿਉਣ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਈ ਮੂੰਹਾਂ ਤੇ ਟੇੜੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੇ ਜੀਉਂਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮਾਸ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੱਟ ਕੇ, ਵਿੰਧਿਆ ਦੇ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਹੀ ਵੇਚੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਖੁਦ ਤਿੜਕ ਨਾਲ ਕੁਹਾੜੀ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ, ਤੇ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵਿਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਕਾਂ ਭੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਿੰਧਿਆ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੋੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚੇ ਰੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਖਾਣ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ, ਜੋ ਕਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕੇ, ਕਦੇ ਡੰਡੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਲਿਆਉਂਦੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਤਾਕਤਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾ ਦਿੰਦਾ। ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕੀਆਂ ਤਾੜ ਪੱਤੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਬੰਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਠੰਢ ਵਿਚ ਦੰਦ ਕੱਟਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਗੁਜਾਰਦੇ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ, ਜਦ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਵਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਤਲੀ ਹੋਈ ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਸੌਂਠ ਜਾਂ ਅਜਵਾਇਨ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਝਗੜਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਦੰਦ ਕੱਟਦੇ, ਅੱਖਾਂ ਠੰਢ ਨਾਲ ਵੱਡੀਆਂ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਕਾਲਖ ਲੱਗੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣੀ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਲਈ ਵੰਢੀ ਲੈ ਕੇ ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ, ਫਾਂਸੀ ਲੈ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਉਪਵਾਸਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਨਵੇਂ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਜਾਨਵਰ ਦਾ ਗਰਮ ਖੂਨ ਪੀ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ, ਪਲਾਸ਼ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਸਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਹ ਭੀ ਭਿਆਨਕ ਦੇਵੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜ ਗਏ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਜਾਲ ਫੈਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਸ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ, ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਸੰਸਾਰ, ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪੰਛੀ, ਤੇ ਜਾਲ—all ਕੁਚਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੇ ਜੀਵਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ। ਉੱਥੇ, ਜਦ ਮਨ ਖ਼ਰਾਬ ਕੰਮਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ, ਆਸ ਵੀ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ, ਤਰਸ ਵੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਇਆ। ਕਠੋਰਤਾ, ਤੇਜ਼ ਗੁੱਸਾ, ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਧੇਰੇ ਬੱਦਲ, ਅਪਣਾਈ ਗਈ। ਜੋ ਲੋਕ ਸੁਖੀ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੇ, ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੱਦਮ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾ ਲੈਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਲਾਂ-ਮੁਕੱਦਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਚੁਪ ਚਾਪ ਛੁਪਿਆ ਰਿਹਾ। ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੇ ਕਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕੋਣਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੇ, ਬੁਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਖੇ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਵੇ ਦੀ ਮੀਂਹ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਲ ਫੈਲਾਉਂਦਾ, ਮੈਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਥੱਕਿਆ ਸਿਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁੱਤਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ। ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝੱਲੀਆਂ ਪਾ ਕੇ, ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ, ਮੈਂ ਵਿੰਧਿਆ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਠੰਢੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਮੈਂ ਮੈਲੀ, ਕਾਲੀ, ਚੀਰ-ਬਿਚੀ ਚਾਦਰ ਮੋਢੇ ਤੇ ਪਾਈ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਦਾ ਭਾਰ ਸਹਿੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ, ਮੈਂ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਕਾਲ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ। ਉੱਥੇ, ਮੇਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਔਖਾ ਸੀ, ਲੋਹੇ ਦੀ ਜੰਜੀਰ ਜਾਂ ਮੁਸੀਬਤ ਵਾਂਗ, ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੇ। ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮੁੰਡਾ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਸੱਠ ਛੋਟੇ ਵਰ੍ਹੇ, ਅਸਾਧਾਰਣ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਗੁਜਾਰੇ। ਉੱਥੇ, ਮਾੜੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਹਿਆ—ਚੀਕਣਾ, ਕੜਵੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਰੋਣਾ, ਮਾੜਾ ਖਾਣਾ, ਤੇ ਟੁੱਟੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੌਣਾ। ਹੇ ਮਹਾਨੋ, ਇਹ ਸੀ ਮੇਰੀ ਦੁਖਾਂ ਭਰੀ ਕਹਾਣੀ।