ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਸਾਹਮਣਾ ਇਕ ਕਾਲੀ ਵਰਨ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਿੰਨ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ, ਉਹ ਫਿੱਕੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰੀ, “ਏ ਕੁੜੀਏ, ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਹੈ, ਜੀ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਕੁਝ ਦੇ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਦੁੱਖੀ ਦੀ ਪੀੜ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰੱਕੀ ਮਿਲੇਗੀ।” ਮੇਰੀ ਭੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ ਸੱਪ ਕੁੰਡਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਸੜਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਕੋਲ ਮੰਗਿਆ, ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਦੇਈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮੰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਖੜ੍ਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਰਛਾਵਾਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਰੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਚੰਡਾਲਣ ਜਾਣ, ਮੈਂ ਗਲਿਆਂ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਡਰਾਉਣੀ ਜਿਵੇਂ ਡੈਮਣ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਹਨ।” ਫਿਰ ਉਹ ਆਖਦੀ, “ਏ ਰਾਜਾ, ਸਿਰਫ ਮੰਗਣ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਲੋਂ ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਨਮੇ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਉੱਚਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਖਿੜਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਕਦਮ ‘ਤੇ ਲੜਖੜਾਂਦੀ, ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਬਣੇਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਭੋਜਨ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ; ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਸਿਰਫ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” “ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਪਿਓ, ਜੋ ਪੁਕਕਸਾ ਹੈ, ਨਰਮ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭੁੱਖਾ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਸਮਸ਼ਾਨ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰੇਤ ਵਾਂਗ ਹੈ।” “ਇਹ ਭੋਜਨ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ ਪਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਜਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।” ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਠੀਕ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਕਰਤਵ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅੱਧਾ ਚੌਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਧਵੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਇੰਦਰ ਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਜੰਬੂ ਫਲ ਦਾ ਰਸ ਪੀ ਕੇ, ਪੁਕਕਸਾ ਦਾ ਚੌਲ ਖਾਦਾ ਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਸੁੱਤ ਗਿਆ, ਮੇਰੀ ਮੱਤ ਭਟਕ ਗਈ। ਉਹ ਕੁੜੀ, ਜਿਹੜੀ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਕਾਲੀ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਨੂੰ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਭਰ ਗਈ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨਾਲ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਤੇ ਕੰਮ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ, ਜਿਵੇਂ ਅਵੀਚੀ ਨਰਕ। ਉਸ ਚੰਡਾਲਣ ਨੇ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਮਧੁਮੱਖੀ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਠੀਕ ਹੈ।” ਤੇ ਜਦ ਦਿਨ ਮੁੱਕਣ ਲੱਗਾ, ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਦੂਤ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਦੋ ਜੀਵ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਨਿਕਲ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਆਂ ਤੇ ਬੱਦਲ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਸੰਜ ਵੇਲੇ, ਅਸੀਂ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਸ਼ਾਨ ਦੇ ਭੂਤ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਸਮਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਹੋਣ। ਉੱਥੇ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਮੱਖੀਆਂ ਮੰਡਰਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਸੂਰ, ਘੋੜੇ, ਬੰਦਰ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਟੁੱਟੀਆਂ-ਫੁੱਟੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਪੰਛੀਆਂ, ਗਿੱਲੀਆਂ ਆੰਤਾਂ ਦੇ ਜਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਡ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਸੁੱਕਣ ਲਈ ਪਸਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਗੁੱਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਬੂਆਂ ਨਾਲ ਲਟਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ, ਰਕਤ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਚਮੜੇ ਉੱਤੇ, ਚਰਬੀ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀਆਂ, ਮਾਸ ਤੇ ਲਹੂ ਟਪਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਚਾ ਮਾਸ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੱਖੀਆਂ ਮੰਡਰਾਉਂਦੀਆਂ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਚੰਡਾਲ, ਫੱਟੇ-ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ, ਰੋ ਰਹੇ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੀਕਦੇ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਥਾਂ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਜਮੀਨ ਤੇ ਖੋਪੜੀਆਂ ਤੇ ਆੰਤਾਂ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਬਦਬੂਦਾਰ ਥਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੇ, ਆਪਣੇ ਸੱਸਰੇ ਦੇ ਨਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਚੌਕੀ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਸੱਸ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਮੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਨੂੰ, ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਹਰਣ ਦੀ ਖਾਲ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਚੰਡਾਲਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠਿਆ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਧਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੁਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਖੀਰਾ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂ। ਉੱਥੇ, ਉਨਾਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਸਨ, ਤੇ ਸਚ ਪੁਛੋ ਤਾਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਅਸੁਭ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਜਦ ਅਸਮਾਨ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਮਾਂ, ਹਲਚਲ, ਕਪੜੇ ਤੇ ਧਨ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ, ਜੋ ਕਾਲੀ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੁਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੇ, ਚੰਡਾਲ ਮਦਿਰਾ ਨਾਲ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਉprollਾ ਮਚਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ, ਮੰਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਬੁਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਂਗ, ਡੋਲ-ਢੋਲ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਨੱਚ-ਗਾਣੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਸਨ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਬੇਹਾਲ ਤੇ ਕੰਗਾਲ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਗਏ; ਫਿਰ ਉਹ ਕੁੜੀ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੇਚੈਨੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਕੁੜੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਧ ਗਈ, ਮੂਰਖ ਚਿੰਤਾ ਵਾਂਗ ਮੋਟੀ। ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਅਕਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੂਰਖਤਾ ਤੇ ਆਸ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਧੀ ਨੂੰ, ਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਚੰਡਾਲ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਏ, ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦਾ ਪਾਪ ਭੋਗਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਠੰਢ, ਹਵਾ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਤੜਪਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣਾ ਕੱਛੂਆ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਰੁਲਦਾ ਹੋਵੇ। ਪਤਨੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੜਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਸਾ ਮੈਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੁੱਖਾਂ ਤੇ ਔਖਿਆਂ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ।