ਜਦੋਂ ਹਨੇਰਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਟ ਗਿਆ, ਚੰਨ ਤੇ ਤਾਰੇ ਵੀ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਲੁਕ ਗਏ, ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਫਿਕਾਪਣ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਭੂਖੇ ਜਖਮੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਤੇ ਠੰਢ ਕਾਰਨ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਚਰਚਰਾਹਟ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਠਮ ਗਈ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਲਾਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਦਿਰਾ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਮੈਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕੀਅਤ ਨਾਲ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸੂਰਜ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਢਾਲ ਉੱਤੇ ਵੱਜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਨਾਚ ਵਿਚ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਖਾਲ ਉੱਤੇ ਲੱਕੜ ਵੱਜਾਈ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਲਣ ਨਿਕਲ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਘਰ ਵਿਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਦੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ, ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੀ ਗੁਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਪੰਛੀ, ਨਿਡਰ ਤੇ ਬੇਚੈਨ, ਆਪਣੇ ਚੀਚੀ ਤੇ ਕੂਚੀ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਵਣਲਤਾਵਾਂ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਧੋਈਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਸੁੱਕੀ ਓਸ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਘੁੰਮਦਿਆਂ-ਘੁੰਮਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਚਾਵਲ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲੈ ਕੇ, ਮਾਧਵੀ ਵਾਂਗ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੈਤ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਉਸ ਕੋਲ ਗਿਆ—ਉਹ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਾਵਲੀ ਸੀ, ਤਿੰਨ ਤਾਰਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਫਿੱਕੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਏ ਕੁੜੀਏ, ਇਸ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕੁਝ ਖਾਣ ਨੂੰ ਦੇ; ਦੁੱਖੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਖ ਵਧਦਾ ਹੈ।" ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਭੁੱਖ ਕਾਲੀ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਸੜਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮੰਦਭਾਗੀ ਨੂੰ, ਚਾਹਵਾਂ ਬਾਵਜੂਦ, ਧਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲਿਆ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਖੜ੍ਹੇ ਬੰਦੇ ਅੱਗੇ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਚੰਡਾਲਣ ਜਾਣ, ਹਾਰ-ਕੰਗਣ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਡਰਾਉਣੀ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜੇ, ਤੇ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਹਨ।" "ਏ ਰਾਜਾ, ਸਿਰਫ ਮੰਗਣ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੰਮੇ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਉੱਚਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਕਦਮ ਉੱਤੇ ਥਰਥਰਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕਦੀ ਹੋਈ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਭੋਜਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਦੋਂ ਹੀ ਦੇਵਾਂਗੀ ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਬਣੇਂ; ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਲਾਭ ਸਿਰਫ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਪਿਓ, ਇੱਕ ਪੁੱਕਸਾ, ਨਰਮ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਟਣ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭੁੱਖਾ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਪਰੇਤ।" "ਇਹ ਭੋਜਨ ਉਸਨੂੰ ਤਦੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਉਹ ਪਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਿਆਰੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਜਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਏ ਸੁਚਰਿਤਾ; ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਫਰਕ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅੱਧਾ ਚਾਵਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਧਵੀ ਦਾ ਅੱਧਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਇੰਦਰ ਤੇ ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਜੰਬੂ ਫਲ ਦਾ ਰਸ ਪੀ ਕੇ, ਮੈਂ ਪੁੱਕਸੇ ਦਾ ਚਾਵਲ ਖਾਧਾ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ, ਮੌਸਮ ਦੀ ਕਾਲੀ ਘਟਾ ਵਾਂਗ, ਮੈਨੂੰ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਭਰ ਗਈ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਨੂੰ ਕੱਢ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਤੇ ਕੰਮ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਭਿਆਨਕ, ਮੋਟਾ, ਅਵੀਚੀ ਨਰਕ ਵਾਂਗ। ਉਸ ਨੇ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਖੀ ਚੁਪਚਾਪ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਬਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਥੀਕ ਹੈ," ਤੇ ਜਦ ਦਿਨ ਮੁੱਕਣ ਲੱਗਾ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਦੋ ਨੌਕਰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ। ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਪਰੇਤਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੰਦ ਤੇ ਬੱਦਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿਚ, ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇਤ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਹੋਣ। ਉੱਥੇ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੰਡਲਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਸੂਰ, ਘੋੜੇ, ਬਾਂਦਰ, ਪੰਛੀ ਤੇ ਕਾਂਵਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਪੰਛੀ ਗੀਲੀ ਆਂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨਿੰਬੂਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪੰਛੀ ਸੁੱਕੇ, ਭਾਰੀ ਚਰਬੀ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀਆਂ, ਮਾਸ ਨਾਲ ਲਪੇਟੀਆਂ ਖਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਕੁੱਚਾ ਮਾਸ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੱਖੀਆਂ ਮੰਡਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਚੰਡਾਲ, ਫੱਟੇ-ਚਿੱਥੇ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ, ਰੋਂਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੀਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਥਾਂ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਖੋਪੜੀਆਂ ਤੇ ਆਂਤਾਂ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਬਦਬੂਦਾਰ ਥਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਕਲਿ-ਅੰਤ ਦੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹੋਈਏ। ਉੱਥੇ, ਆਪਣੇ ਸੱਸਰੇ ਦੇ ਨਵੇਂ ਘਰ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਸੱਸ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਨੂੰ, ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਚੰਡਾਲਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਧਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂ। ਉੱਥੇ ਹੋਈਆਂ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਮਿੱਠੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਅੰਤਹੀਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਸਨ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਸਨ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਦਿਨ, ਜਦ ਅਸਮਾਨ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਮਾਂ, ਭੀੜ-ਭਾੜ ਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ-ਧਨ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ, (ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੋਇਆ)...