ਉਥੇ, ਮੈਂ ਇਕ ਬੇਲ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਜੋ ਟਹਿੱਣੀ ਨਾਲ ਲਪਟੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਾ ਪਹਾੜ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਚੰਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਬੇਲ ਉੱਤੇ ਲਟਕ ਰਿਹਾ, ਮੇਰਾ ਘੋੜਾ ਉਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੋ ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਾਪਾਂ ਦੀਆਂ ਗਠੜੀਆਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੰਮੀ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਭਰੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਓਥੇ ਠਹਿਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਕਾਮਨਾ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰ ਲੈ ਕੇ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਓਥੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ, ਮੈਂ, ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਛਿੱਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਘੋਸਲੇ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਮੰਦੇ ਭਾਗਾਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਖੋ ਗਈ, ਆਸ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਯਾਦ ਵੀ ਮਿਟਣ ਲੱਗੀ—ਮੈਂ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਥੇ, ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਇੱਕ ਰਾਤ ਮੈਨੂੰ ਐਨੀ ਲੰਮੀ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਯੁੱਗ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਾ ਮੈਂ ਨ੍ਹਾਇਆ, ਨਾ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਕੁਝ ਖਾਧਾ—ਰਾਤ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਲੰਘਦੀ ਰਹੀ। ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਈ, ਆਰਾਮ ਨਾ ਆਇਆ, ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਉਹ ਰਾਤ ਕੱਟੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਖ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੀ ਪਾਰ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਜਦ ਹਨੇਰਾ ਤਾਰੇ ਤੇ ਚੰਦ ਨਾਲ਼ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਮਿਟ ਗਿਆ ਤੇ ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਪੀਲਾ ਤੇ ਥੱਕਿਆ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਵੀ ਮੰਦ ਪਈਆਂ, ਤੇ ਠੰਢ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਦੁਖੀ ਮੂੰਹ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਖੜਕ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ਼ ਲਾਲੀ ਵੇਖੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਦਿਰਾ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਹ ਲਾਲੀ ਮੈਨੂੰ ਹੱਸਦੀ ਜਾਪੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਸੋਨਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਢਾਲ ਉੱਤੇ ਵੱਜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਦੇ ਨਾਚ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਖਾਲ ਉੱਤੇ ਲੱਕੜ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਨਿਕਲ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਖਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਜੀਵਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਿਆ—ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੋ ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਹੀ ਨੇਕੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਪੰਛੀ, ਨਿੜਰ ਤੇ ਬੇਚੈਨ, ਆਪਣੇ ਚੀਚੀ ਤੇ ਕੂਕੂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ਼ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬੇਲਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਨ੍ਹਾਈਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮੁਰਝਾਈ ਹੋਈ ਓਸ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਥੇ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਚਾਵਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਧਵੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੈਤ ਲੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਉਸ ਕੋਲ ਗਿਆ—ਕਾਲੀ-ਕੁਹਲੀਂ, ਤਿੰਨ ਤਾਰਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਫਿੱਕੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਚੁੱਪਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਏ ਕੁੜੀਏ, ਇਸ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕੁਝ ਖਾਣ ਨੂੰ ਦੇ। ਦੁਖੀ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਖ ਵਧਦਾ ਹੈ।" ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਭੁੱਖ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ ਸੱਪ ਸੜਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ, ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮੰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸਮਤ ਧਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਿਆ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਖੜ੍ਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੱਗੇ ਛਾਂ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, "ਮੈਨੂੰ ਚੰਡਾਲਣ ਜਾਣ, ਗਲਿਆਂ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਹਣੇ, ਡਰਾਉਣੀ, ਦੈਤਣ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਦੇ।" "ਰਾਜਨ, ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਪੁੱਛਣ ਨਾਲ ਖਾਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂਵ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੰਮੇ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਉਹ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਲੜਖੜਾਉਂਦੀ, ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੋ ਜਾਂਦੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਖੇਡਾਂ-ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਦੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਆਖਦੀ, "ਇਹ ਭੋਜਨ ਤੈਨੂੰ ਤਦੋਂ ਹੀ ਮਿਲੇਗਾ ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਬਣੇਂ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।" "ਇਥੇ, ਮੇਰਾ ਪਿਉ, ਇੱਕ ਪੁੱਕਸਾ, ਨਰਮ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਟਣ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭੁੱਖਾ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚੀਤਾੜ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਭੂਤ।" "ਇਹ ਭੋਜਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਉਹ ਪਤੀ ਬਣ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਵੇ; ਪਿਆਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤਾਂ ਜਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਏ ਸਤਕਾਰੀਏ; ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਜਾਤ, ਕਰਮ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਭੇਦ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਚਾਵਲ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਧਵੀ ਦਾ ਅੱਧਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਦੇ ਇੰਦਰ ਤੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਜੰਬੂ ਫਲ ਦਾ ਰਸ ਪੀ ਕੇ, ਮੈਂ ਪੁੱਕਸਾ ਦੇ ਚਾਵਲ ਖਾਧੇ, ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਾਲੀ ਘਟਾ ਵਾਂਗ, ਮੈਨੂੰ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਭਰ ਗਈ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਹੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਤੇ ਕੰਮ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਭੈਭੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਅਵੀਚੀ ਨਰਕ ਵਾਂਗ ਮੋਟਾ। ਉਸ ਨੇ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਨ ਰਹਿ ਕੇ ਚਿਟਕਣ ਵਾਲੀ ਮਧੁਮੱਖੀ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ," ਤੇ ਜਦ ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਦੋ ਦਾਸ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ। ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਤ ਧੂੰਆਂ ਤੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ, ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਚੀਤਾੜ ਘਾਟ ਦੇ ਭੂਤ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਚੀਤਾੜ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹੋਣ।