ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜੋ ਦੂਜੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਜਿਹਾ, ਜਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ—ਸੁੱਕਾ, ਖੋਖਲਾ ਤੇ ਖਾਲੀ। ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਇੰਨੀ ਵਿਆਪਕ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਤੇਜ਼, ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ। ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਘਾਘ, ਨਾ ਕੋਈ ਅੰਕੂਰ ਉੱਗਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਔਰਤ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਵੇ ਤੇ ਨਾ ਖਾਣ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਕੋਈ ਫਲ, ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀ। ਉਸ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਸਦਾ ਪਾਸਾ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭਰਮ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਥੱਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ ਵਾਲਾ ਦਿਨ ਕੱਟਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਲੰਘਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰਿਕ ਖੋਖਲੇ ਪਾਸੇ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਨ ਲੰਘਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਬਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਜੰਬੂ ਤੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਬਾਗ ਸੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਚਹਾਹਟ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਤਰੀ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿਚ ਹੱਸ-ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਲਾਈਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਈਆਂ, ਜੋ ਕਦੇ ਨਾ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਪਰ ਸੌਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਛੋਟੇ ਸੁਖ ਵਾਂਗ। ਪਿਛਲੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਥਾਂ ਕੁਝ ਚੰਗੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਮਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਬਿਮਾਰੀ ਹੀ ਚੰਗੀ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਜੰਬੀਰਾ ਦੇ ਬਾਗ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਇਕੱਲਾ ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਭਟਕ ਕੇ ਇੰਦਰ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਬੇਲ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ, ਜੋ ਟਾਹਣੀ ਨੂੰ ਲਪਟ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਾ ਪਹਾੜ ਕਾਲੀ ਘਟਾ ਨੂੰ ਚੰਬੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਬੇਲ ਉੱਤੇ ਝੂਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੇਰਾ ਘੋੜਾ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਾਪ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਤੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੰਮੇ ਤੇ ਔਖੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਕਾਮਨਾ-ਵૃਖਸ਼ ਹੇਠਾਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਭਾਰ ਸਮੇਤ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਲੱਭ ਲਿਆ। ਜਦ ਰਾਤ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਪਸਰ ਗਈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ, ਮੈਂ ਪੱਤਲੀਆਂ ਘਾਹ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਥਾਂ ਵਿਚ, ਪੂਰੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ। ਤਕਦੀਰ ਨੇ ਮੇਰੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਖੋਹ ਲਈ, ਆਸਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ, ਯਾਦ ਵੀ ਮਿਟਣ ਲੱਗੀ, ਮੈਂ ਗਰੀਬ ਬੰਦੇ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਵਿਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੇ, ਭਟਕਣ ਤੇ ਭਰਮ ਵਿਚ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਰਾਤ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਇਕੱਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦਾ-ਡੁੱਲਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਮੈਂ ਨ੍ਹਾਇਆ, ਨਾ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਖਾਧਾ; ਰਾਤ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋਏ ਲੰਘ ਗਈ। ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਰਾਤ ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਗਈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਤਾਰੇ ਚੰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੁਕ ਗਏ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਪੀਲਾ ਤੇ ਥੱਕਿਆ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੱਕਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਤੇ ਠੰਢ ਕਰਕੇ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਹੌਲੀ ਹੋ ਗਈ, ਮੈਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਉੱਤੇ ਹੱਸ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੂਰਜ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਅਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਜਾਂ ਸੋਨਾ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਢਾਲ ਵੱਜਾਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਨਾਚ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਖਾਲ ਉੱਤੇ ਛੜੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਉਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਨਿਕਲ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਜੀਵਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਭਲਾਈ। ਸਿਰਫ ਪੰਛੀ, ਨਿੜਰ ਤੇ ਬੇਚੈਨ, ਚੀਚੀ ਤੇ ਕੂਕੂ ਕਰਦੇ, ਉਥੇ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬੇਲਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਨ੍ਹਾਈਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੁੱਕਾ ਓਸ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਉਥੇ ਘੁੰਮਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਚਾਵਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਘੜਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਧਵੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੈਤ ਹਥਿਆ ਲੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਉਸ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਉਹ ਕੁੜੀ ਸਾਵਲੀ-ਸਲੇਟੀ, ਤਿੰਨ ਤਾਰਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਫਿੱਕੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਏ ਕੁੜੀਏ, ਮੇਰੀ ਇਸ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਕੁਝ ਖਾਣ ਨੂੰ ਦੇ, ਦੁਖੀਆਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੁਖ ਵਧਦਾ ਹੈ।" ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਭੁੱਖ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲਾ ਸੱਪ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿਚ ਲੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਕੋਲ ਮੰਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਧਨ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਵੀ ਮੰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ, ਤਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਖੜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਛਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਚੰਡਾਲਣ ਜਾਣ, ਹਾਰਾਂ ਤੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਡਰਾਉਣੀ ਜਿਵੇਂ ਦੈਤਣ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਏ ਰਾਜਨ, ਸਿਰਫ ਮੰਗਣ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਖਾਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੰਮੇ ਨੂੰ ਸਚੀ ਉੱਚਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਡਿੱਗਦੀ ਹੋਈ, ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਬੋਲ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਮਿੱਟ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਬਣੇਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਖਾਣਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੈ; ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਲਾਭ ਸਿਰਫ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਪਿਓ, ਇੱਕ ਪੁੱਕਸਾ, ਨਰਮ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭੁੱਖਾ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਥਪਥ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਤ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅਜੀਬ ਜੰਗਲ, ਉਸਦੀ ਅਜੀਬੀ ਕੁੜੀ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਭਟਕਣਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਰਤਾਪੂਰਵਕ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ।