ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਈ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੈ, ਇਸ ਪૃਥਵੀ ਦੇ ਗੋਲ ਰੂਪ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਥੇ, ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਹਾਂ—ਜਨਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਇਕ ਦਿਨ, ਦੂਰੋਂ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਨਾਮਕ ਕੋਈ ਆਇਆ—ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮਾਇਆ ਜਾਦੂਗਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਅਧੋਭੂਮਿ ਤੋਂ ਉਠ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਮੋਰ-ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੀ ਛੜੀ ਇੱਥੇ ਘੁੰਮਾਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਲਕੀਰ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਜਗਤ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਚਲਾਕ, ਚੰਚਲ ਚੀਜ਼ ਵੇਖੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ, ਇਕੱਲਾ, ਘੋੜੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੂਫਾਨ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਘੋੜਾ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਹਲਚਲ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਮੈਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਇਕੱਲਾ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਅਲ ਘੋੜਾ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ—ਮੈਂ ਬੇਸਮਝ, ਹੈਰਾਨ, ਅਤੇ ਆਦਤਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਡੁੱਬਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿਹਲਾ ਸੀ, ਬੇਨਸੀਬ ਔਰਤ ਦੇ ਦਿਲ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਲੈ-ਗ੍ਰਸਤ ਘਰ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ। ਮੈਂ ਥੱਕ ਕੇ, ਇੱਕ ਵੱਡੇ, ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਉਥੇ ਨਾ ਪੰਛੀ, ਨਾ ਦਰੱਖਤ, ਨਾ ਪਾਣੀ, ਸਿਰਫ਼ ਨਮਕੀਨ ਧੂੰਹ ਅਤੇ ਸੁੰਨਤਾ। ਉਹ ਜਗਾ ਦੂਜੇ ਆਸਮਾਨ, ਅਠਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਸੀ—ਸੁੱਕੀ, ਖੋਖਲੀ, ਵਿਹਲੀ। ਉਹ ਜਗਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇ ਮਨ ਵਾਂਗ ਫੈਲੀ ਹੋਈ, ਮੂਰਖ ਦੀ ਗੁੱਸੇ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਅਣਛੁਈ, ਤੇ ਕੋਈ ਘਾਸ ਜਾਂ ਕੁੜੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਗਦੀ। ਉਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਥਕ ਗਿਆ—ਬੇਸਹਾਰਾ ਔਰਤ ਵਾਂਗ, ਨਾ ਖਾਣ, ਨਾ ਫਲ, ਨਾ ਆਪਣੇ। ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਮਿਰਾਜ਼ ਅਤੇ ਰੇਤ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਮੈਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ ਦੇ, ਉਹ ਦਿਨ ਕੱਟਿਆ। ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਰਾਹ ਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੁੰਨਤਾ ਵਿਚ ਪੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਲੰਘਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਥੱਕਾ ਹੋਇਆ, ਇਕ ਵੱਡੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਖਾਲੀ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਜੰਬੂ ਅਤੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਘਣੀਆਂ ਛਾਂਵਾਂ ਵਿਚ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਲਾਕ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਤਰੀ ਆਪਣੇ ਮਿਤਰਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਜਮੀਨ ਤੇ, ਘਾਸ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਦਿਸਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨਸੀਬ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਸੁਖ। ਪਹਿਲੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਥਾਂ ਕੁਝ ਵਧੀਆ ਸੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਰੋਗ ਮੌਤ ਦੇ ਪੂਰੇ ਦੁਖ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਮੈਂ ਜੰਬੀਰਾ ਦੇ ਬਾਗ ਦੇ ਤਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਇਕੱਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਇੰਦਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਮੈਂ ਇਕ ਟਾਹਣੀ ਨੂੰ ਲਪਟ ਕੇ, ਵੱਲੀ ਨੂੰ ਫੜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਾ ਪਹਾੜ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਚੰਬੜਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲੀ ਤੇ ਲਟਕਿਆ, ਮੇਰਾ ਘੋੜਾ ਚੁਪਚਾਪ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਪੀ ਵਿਅਕਤੀ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਭਰੇ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਥੱਕਾ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਵਿਖੇ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਤਲ ਤੇ, ਕਾਮਨਾ-ਵ੍ਰਖ ਹੇਠਾਂ, ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਢਲਾਨ ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਉਥੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲੱਭ ਲਿਆ। ਜਦ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਗਤਿਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ, ਮੈਂ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਘਾਸ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿਚ, ਬਹੁਤ ਥੱਕਾ ਹੋਇਆ, ਚੁਪ-ਚਾਪ ਲੁਕ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਘੋਸਲੇ ਵਿਚ। ਮੈਂ, ਵਿਪਤਾ ਨਾਲ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ, ਆਸਾਂ ਟੁੱਟੀਆਂ, ਯਾਦ ਭਟਕੀ ਹੋਈ, ਬੰਦੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਮਜਲੂਮ ਜਾਂ ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਉਥੇ, ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਰਾਤ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਯੁਗ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਇਕੱਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਤਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਨਾ ਮੈਂ ਨ੍ਹਾਇਆ, ਨਾ ਉੱਠਿਆ, ਨਾ ਖਾਇਆ; ਰਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੀ ਵਿਪਤਾ ਦੇ ਭਾਰ ਵਿਚ ਲੰਘ ਗਈ। ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਈ, ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਬਦਿਆਂ, ਉਹ ਰਾਤ ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਖਿੱਚੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਫਿਰ, ਜਦ ਹਨੇਰੇ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਚੰਦ ਨਾਲ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਿਟ ਗਈਆਂ, ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਥੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸਿਆਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹੂੰਕਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਠੰਡੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਖੜ-ਖੜ, ਠੰਡੀ ਨਾਲ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਵੇਰੇ, ਮੈਂ ਪੂਰਬ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਾਲ-ਲਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗੀ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਆਸਮਾਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਅਜਾਣ ਨੂੰ ਜਾਂ ਸੋਨਾ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉੱਠ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਢਾਲ ਨੂੰ ਝਟਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਝ ਦੇ ਨਾਚ ਵਿਚ ਮਗਨ ਵਿਅਕਤੀ ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਲਾਟੀ ਨਾਲ ਵੱਜਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਡੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਘਰ ਵਿਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਲੈ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ, ਸੁੰਨ, ਉਜਾੜ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਕੋਈ ਜੀਵਤ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਪੰਛੀ, ਨਿਡਰ ਤੇ ਚੰਚਲ, ਆਪਣੇ 'ਚੀਚੀ' ਤੇ 'ਕੂਚੀ' ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਥੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਆਸਮਾਨ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਵੱਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਜ਼ਾ ਨ੍ਹਾਈ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁੱਕਾ ਝੜਾ ਸੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਥੇ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਚਾਵਲ ਲੈ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਲਸ਼ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ—ਮਾਧਵੀ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੱਲੋਂ ਫੜੀ ਹੋਈ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਯਾਤਰਾ, ਜੰਗਲਾਂ, ਰੇਗਿਸਤਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਪਤਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਅਕੁਲਤਾ, ਥਕਾਵਟ, ਤੇ ਨਵੀਂ ਝਲਕਾਂ ਨਾਲ ਲੰਘੀ।