ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਰਮ-ਨਰਮ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਮੋਹਮਾਇਆ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਸੱਪ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਭੂਰੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੈ ਦੁਸਟ, ਇਹ ਕੇਹੜਾ ਜਾਲ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਜਟਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੁਣ ਲਿਆ ਹੈ? ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਤੜਫੜਾਹਟ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਚਮਤਕਾਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਿੰਨੀ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ! ਮੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਣਾ ਰੋ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਕਿੱਥੇ, ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ? ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਚਤਮ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ, ਹੇ ਸਭਾ, ਇਹ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ—ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸ਼ੰਬਰ ਦੇ ਜਾਦੂ ਨਾਲ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਨੇਕਾਂ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖੇ—ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਗਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਦ ਸਭ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਰਾਜਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। "ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜ, ਸ਼ਹਿਰ, ਚੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ—all ਇਕੱਠੇ—ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਜੰਗਲ ਤੇ ਦਰਿਆ ਹਨ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਹਾਂ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦਾ ਹਾਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰ ਸਵਰਗ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਕ ਦਿਨ, ਦੂਰੋਂ ਕੋਈ "ਸ਼ੰਬਰੀਕਾ" ਨਾਂ ਦਾ ਆਇਆ—ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਉੱਠ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਇਆ ਜਾਦੂਗਰ ਆਪ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਥੇ ਮੋਰ-ਪੰਖੀ ਛੜੀ ਘੁੰਮਾਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਲਕੀਰ ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਅੰਤ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਮੈਂ ਇਸ ਅਸਥਿਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੂਫ਼ਾਨ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਜੋ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਇਕੱਲਾ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ—ਇਕ ਦੁਨੀਆ-ਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਹਵਾ-ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਘੋੜੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾ ਛੱਡਿਆ—ਮੈਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਖਾਲੀ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਅਭਾਗੀ ਔਰਤ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ-ਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜਗਤ ਦਾ ਡਰਾਉਣਾ ਘਰ। ਆਖਰਕਾਰ, ਮੈਂ ਥੱਕ ਕੇ, ਇਕ ਵੱਡੇ, ਅੰਤਹੀਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ—ਉਥੇ ਨਾ ਪੰਛੀ, ਨਾ ਦਰੱਖਤ, ਨਾ ਪਾਣੀ, ਸਿਰਫ਼ ਲੂਣ ਵਾਲੀ ਧੁੰਦ ਸੀ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਦੂਜੇ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਸਾਗਰ ਵਰਗੀ ਸੀ—ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਥੋਹੜੀ ਖਾਲੀ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇ ਮਨ ਵਾਂਗ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਕਦੇ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਤੇਜ਼, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਾ ਕੋਈ ਘਾਹ, ਨਾ ਕੋਈ ਅੰਕੁਰ ਕਦੇ ਉੱਗਿਆ। ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਗਰੀਬੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਨਾ ਕੋਈ ਰੋਟੀ, ਨਾ ਫਲ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ। ਉਸ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਮਿਰਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਥੱਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ-ਰਹਿਤ ਦਿਨ ਗੁਜਾਰਿਆ। ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਲੰਘਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸੁੰਨਤਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਨ ਲੰਘਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਕ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਆ ਰੁਕਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਜੰਬੂ ਤੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਘਣੇ ਬਾਗ ਸਨ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਚਹਾਹਟ, ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਲਗਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਭਾਗੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਛਣਕਦੇ ਸੁਖ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਥਾਂ ਕੁਝ ਚੰਗੀ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਜੰਬੀਰਾ ਦੇ ਬਾਗ ਦੇ ਤਲੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ, ਇਕੱਲਾ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦ੍ਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਇਕ ਬੇਲ ਪਕੜ ਲਈ, ਜੋ ਟਾਹਣੀ ਨੂੰ ਲਪਟ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਾ ਪਹਾੜ ਕਾਲਾ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਝੂਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਘੋੜਾ ਚੁੱਪਚਾਪ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਪੀ ਕਰਮ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੰਗਾ ਦਾ ਆਸ਼ਰਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਭਰੇ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਤਲੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ, ਸਾਰੀ ਸੰਸਾਰਕ ਥਕਾਵਟ ਹੇਠ, ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਰਾਮ ਲੱਭ ਲਿਆ। ਜਦ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ, ਮੈਂ, ਉਸ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਘਾਹ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਲਿਆ, ਬਹੁਤ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਘੋਸਲੇ ਵਿੱਚ। ਮੰਦੇ ਭਾਗਾਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਆਸ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਯਾਦਸ਼ਤ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਟ ਗਈ, ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਥੇ, ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਤ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਲੰਘ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਇਕੱਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਹਿਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਾ ਨ੍ਹਾਇਆ, ਨਾ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਖਾਧਾ; ਰਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਦੇ ਲੰਘ ਗਈ। ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਂਦੀ, ਮਨ ਬੇਚੈਨ, ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ, ਉਹ ਰਾਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਚਾਦਰ ਵਾਂਗ ਖਿੱਚਦੀ ਚਲੀ ਗਈ।