ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜੇ ਮਨ ਪੱਕੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਜ੍ਹਾ ਦੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਆਖਰ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਭੋਗ-ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਭਟਕ ਗਿਆ? ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਤਾਂ ਸਦਾ ਉੱਚੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ—ਫਿਰ ਹੁਣ ਇਹ ਕਿਉਂ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਤੇ ਟੁੱਟੀਆਂ ਆਸਰਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵੱਡਿਆਈ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦਾ। ਜਿਸ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਭਾਵਨਾ ਲਗਾਤਾਰ ਉਠਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਰਾਹ ਤੇ ਸਰੀਰ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਨਿਰਦੋਸ਼, ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਗੁਣਵਾਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਅਭਿਆਸਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਓਹ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਜਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਦਾ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ; ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਜਦੋਂ ਉਚਰੀਆਂ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਦਾ ਦੇਵਤਾ, ਜਦੋਂ ਪਾਲਾ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਮੁਖੜਾ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੱਸਦਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲੇ। ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭੂਰੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰੇ। "ਹੇ ਅਸੂਰੇ, ਇਹ ਕੇਹੜਾ ਜਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਜਟਾਂ ਨਾਲ ਬੁਣਿਆ ਹੈ? ਸਮੁੰਦਰ, ਜਦੋਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਤੜਪ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਹ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਅਨੋਖੇ ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਗੁਣ ਹਨ! ਮੇਰਾ ਮਨ ਤਾਂ ਬੜਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿਤਾ। ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਹੀਣ ਗੇੜਾਂ ਉੱਤੇ ਰੋ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਇਹ ਨੈਸਰਗਿਕ ਵਿਪਤਾਵਾਂ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ? ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਉੱਚੀ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ, ਜਦ ਤਕ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—even ਜਿਹੜੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਸਭ ਸੰਗਤ, ਇਹ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਸੁਣੋ—ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਸ਼ੰਬਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵਿਖਾਈ। ਉਸ ਛਿਨ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੇਖੀਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੱਕਣ ਉਪਰੰਤ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਿਗਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਦ ਸਭ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਰਾਜੇ ਵੱਲ ਮੋੜੀਆਂ, ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਜੀਬ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ—ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜ, ਸ਼ਹਿਰ, ਚੋਟੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ—all ਨੇੜੇ ਨੇੜੇ—ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੋਵੇ। ਇਥੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਭਾ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੂਰੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਨਾਂ ਦਾ ਆਇਆ—ਉਹ ਮਾਇਆ ਜਾਦੂਗਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਮੋਰ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੀ ਛੜੀ ਇੱਥੇ ਘੁੰਮਾਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਲਕੀਰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਿਜਲੀ ਲਹਿਰਾਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਚੰਚਲ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ ਵੇਖੀ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਲਝ ਗਿਆ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੂਫਾਨ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਬੜੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲੈ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਲਹਿਰਾਂ ਮਾਰਦਾ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਘੋੜੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ—ਮੈਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਖਾਲੀ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹਨਾ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਭੈਭੀਤ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਥੱਕ ਕੇ, ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਬਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਉਥੇ ਨਾ ਪੰਛੀ ਸੀ, ਨਾ ਪਾਣੀ, ਨਾ ਰੁੱਖ, ਨਾ ਕੋਈ ਹਰੀਆਵਲ; ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲੂਣੀ ਧੁੰਦ ਸੀ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਦੂਜੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸੀ—ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਖਾਲੀ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਮਨ, ਤੇਜ਼ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਘਾਹ ਜਾਂ ਅੰਕੁਰ ਕਦੇ ਉੱਗੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਔਰਤ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਗਰੀਬੀ ਆ ਪਵੇ, ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਖਾਣ ਨੂੰ, ਨਾ ਫਲ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੋਣ। ਉਸ ਥਾਂ, ਜਿਥੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਮਿਰਾਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝਲਕ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਦਿਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੱਟਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਲੰਘਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸ਼ੂਨਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਨ ਲੰਘਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਕੇ, ਪੱਛਮ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਜੰਬੂ ਤੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਚਹਾਹਟ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਤਰੀ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਨਾ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਚੰਚਲ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਥਾਂ ਕੁਝ ਵਧੀਆ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਰੋਗ ਮੌਤ ਦੀ ਪੂਰਨ ਤਬਾਹੀ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਜੰਬੀਰਾ ਦੇ ਬਾਗ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਇਕੱਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।