ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਮੰਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੇ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ, ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਗਦਾ ਵਾਲਾ ਅਸੁਰ ਰਾਜਾ ਮਾਯੂਸ ਹੋਵੇ। ਲੋਕ ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਵਿੱਚ ਮੋੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ਚਲ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵੀ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਬੈਠਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਫਿਰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਵਣ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਸੋਹਣਾ ਕਮਲ ਖਿੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁਚੇਤ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਅਤੇ ਮਣੀ ਵਾਲੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਚਾਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪਹਾੜ ਹਿੱਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਧ-ਸੁੱਤਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਤੇ ਕੰਬਦਾ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਡਿੱਗਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਨੇੜਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੇ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਸਮ੍ਹਾਲ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਰਾਜਾ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਚਾਂਦ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਸੀ, ਪਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ। ਰਾਜਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਸਭਾ ਹੈ?" ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਭੰਵਰਾ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਛੇ 'ਚ ਫਸਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸਮਝ ਨਾ ਆਵੇ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਬੈਠੇ। ਫਿਰ ਸਭਾ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ?" ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੁੱਛ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਭੰਵਰਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂ ਕਮਲ ਚੰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਮਗਰ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ; ਜਿਹੜੇ ਮਨ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਦੇ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦਾਇਕ ਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਰਸਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁਚੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਕਿੱਥੇ ਡੁੱਲ ਗਿਆ?" "ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਤਾਂ ਉੱਚੇ ਕਥਾ-ਵਾਰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਫਿਰ ਹੁਣ ਇਹ ਭਟਕਣ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਈ? ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਤੇ ਟੁੱਟੀਆਂ ਆਸਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ ਮਨ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਡਿਆਈ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਰੁਝਾਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਤਾਂ ਅਦੁੱਤੀ, ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਿਆ।" "ਜੋ ਮਨ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਮੰਤਰਾਂ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਰੁਝਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵਿਵੇਕ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਾਗ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ; ਵੱਡਾ ਮਨ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਿੱਲਦਾ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਉਠਦਿਆਂ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚਮਕ ਉਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਚੌਧਵੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਦੇਵਤਾ, ਜਦੋਂ ਪਾਲਾ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਮੋਹ-ਜਾਲ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਕਿਸੇ ਖਤਰਨਾਕ ਭੂਰੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰੇ। "ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ, ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਜਾਲ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਜਟਾ ਵਾਲੇ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ? ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਕਿੰਨਾ ਅਚਰਜ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ! ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੀ, ਜੋ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ, ਉਹ ਇਸ ਮੋਹ-ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤਹੀਣ ਚੱਕਰਾਂ 'ਚ ਰੋ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ ਉੱਚੀ ਗਿਆਨ-ਸੰਪੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜਦ ਤਕ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੋਹ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਸਭਾ, ਇਹ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲਾ ਵਾਕਿਆ ਸੁਣੋ—ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਇਥੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸ਼ੰਬਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੇ ਵਿਖਾਇਆ।" "ਉਸ ਛਣ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪਾਏ—ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਡਿੱਗਣ ਬਾਅਦ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਦ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਮੋੜ ਗਈਆਂ, ਰਾਜਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। "ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਵਸਤਾਂ, ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜ, ਸ਼ਹਿਰ, ਚੋਟੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇੜੇ ਨੇੜੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਇੱਥੇ, ਕਈ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੋਵੇ, ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਹਾਂ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਆਪਣੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਫਿਰ, ਦੂਰੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਖ਼ਸ ਆਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਸੀ—ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮਾਇਆ ਜਾਦੂਗਰ ਆਪ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਮੋਰ-ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੀ ਛੜੀ ਇੱਥੇ ਘੁੰਮਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਲਕੀਰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲੀ।" "ਇਹ ਅਸ਼ਾਂਤ ਚੀਜ਼, ਜਦ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਹਵਾ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਜੋ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਹਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।" "ਮੈਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਇਕੱਲਾ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲਯਕਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟਣ ਲਈ ਦੌੜ ਪਵੇ। ਉਸ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਘੋੜੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ—ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਮ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾਲ ਮੂਰਖ ਤੇ ਭੁੱਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਮੇਰਾ ਮਨ ਖਾਲੀ ਤੇ ਬੇਸਾਹਾਰਾ ਸੀ, ਇਕ ਦੁੱਖੀ ਨਾਰੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਲਯ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਮੈਂ ਥੱਕ ਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਅੰਤਹੀਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਪੰਛੀ, ਨਾ ਦਰੱਖਤ, ਨਾ ਪਾਣੀ, ਕੇਵਲ ਲੂਣ ਵਾਲੀ ਧੁੰਦ ਸੀ।