ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਖਤਮ ਕੀਤੀ, ਤਦੋਂ ਜਾਦੂਗਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਉਸ ਚਾਤਕ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਮਿਟਣ ਮਗਰੋਂ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਦੂਗਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਜੇਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮੋ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਘੋੜੇ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ, ਉਸ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਜੋ ਬੱਦਲ ਦੀ ਗੜਗੜੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਜਮੀ ਰਹੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋਵੇ। ਘੋੜੇ ਦੀ ਪੰਖੀ-ਵਾਂਗ ਪੁੱਛ ਨੂੰ ਤੱਕਦਿਆਂ, ਰਾਜਾ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ, ਅੱਖਾਂ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੂਫਾਨੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਾਜ਼ੀ ਪਹਾੜ। ਉਹ ਦੋ ਪਲ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਗਨ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਰਾਗ ਵਿਚ ਜਾਂ ਜਾਗਰਤ ਆਤਮਾ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਯਕ-ਪੁੱਛਾਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਆਪ ਹੀ ਸੁੱਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੰਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਜੜ੍ਹ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਸਭ ਦਰਬਾਰੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੌਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਮਿੱਟੀ ਕਰਕੇ ਬਿਨਾ ਹਿਲੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਭ ਦੀ ਹਲਚਲ ਠੰਢੀ ਪੈ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਮਗਰੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਥਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਝਦਾਰ ਮੰਤਰੀ ਸੰਦੇਹ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਆ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਸੁਰ-ਰਾਜਾ ਉਦਾਸ ਹੋਵੇ। ਲੋਕ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿਚ ਮੋਹ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੋੜੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ਚਲ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੌਲ-ਵਨ ਦੀ ਚਮਕ ਵੀ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ। ਦੋ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਜਾਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰ ਕੌਲ ਮੀਂਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਖਿੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਦਿਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਅਤੇ ਮੋਤੀ ਮਕੁਟ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਤਾਂ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਪਹਾੜ ਭੂਚਾਲ ਵਿਚ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਅੱਧ-ਸੁੱਤਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਹਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਆੜੂ-ਪਹਾੜ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਹੰਗਾਮੇ ਵਿਚ ਹਿਲਦੇ ਮੈਰੂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ, ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿਚ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਸੀ, ਪਰ ਜਲ-ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ। ਰਾਜਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਇਹ ਥਾਂ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? ਇਹ ਦਰਬਾਰ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ?" ਉਹ ਉਸ ਭੌਰੇ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜੋ ਕੌਲ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਸਭ ਦਰਬਾਰੀ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ?" ਜਿਵੇਂ ਭੌਰਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੌਲ-ਫੁੱਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਹੰਗਾਮੇ ਵਿਚ ਡਰੇ ਹੋਏ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। "ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਐਸਾ ਵੇਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਬੜੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ ਹਾਂ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਅਚਾਨਕ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਰਸ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਮਿੱਠਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸੁਆਦ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਲਾਸਾਂ ਵਿਚ, ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਕਿੱਥੇ ਭਟਕ ਗਿਆ?" "ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਉੱਚੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਇਹ ਕਿਉਂ ਭਟਕ ਗਿਆ?" "ਇਹ ਮਨ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਛੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧੂਰੀਆਂ ਆਸਰਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਡਿਆਈ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ।" "ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਰਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸੇ ਵਿਰਤੀ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਵੀ ਅਨੋਖਾ ਹੈ—ਨਿਰਮਲ, ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਿਸੇ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ।" "ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਵਿਵੇਕ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਔਖਧੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉੱਚੀ ਵਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਮਨ ਨਹੀਂ।" "ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਵੇਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਵੱਡਾ ਮਨ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਤਾਂ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚਮਕ ਉਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਚੰਨ ਮੁੜ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਦੇਵਤਾ ਜਦੋਂ ਪਾਲਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਹਲਕਾ ਹਾਸਾ ਲੈ ਕੇ, ਅਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚੰਨ ਰਾਹੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੌਲੀ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭੂਰੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰੇ। "ਹੇ ਕਲੰਕਿਤ, ਇਹ ਕੀ ਜਾਲ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਜਟਾਂ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੈ? ਸਮੁੰਦਰ, ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਛਲਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਵਾਹ! ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਿੰਨੀ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਵਿਅਕੁਲ ਹਨ! ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੀ, ਜੋ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ, ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਅਸੀਂ ਇਥੇ ਸੰਸਾਰਕ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਲੋਭਨ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ?" "ਉੱਚੀ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਮਨ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਜਿੱਨੇ ਵੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋਣ।" "ਹੁਣ, ਹੇ ਸਭ ਦਰਬਾਰੀਓ, ਇਹ ਅਚੰਭਤ ਕਥਾ ਸੁਣੋ—ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਇਥੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸ਼ੰਬਰਾ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੇ ਵਿਖਾਈ।" "ਉਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਕਈ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਖੇ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਰਚਦਾ ਤੇ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸਭ ਦੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਰਾਜਾ ਹੌਲੀ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। "ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜ, ਸ਼ਹਿਰ, ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ—all ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਹਨ—ਇਥੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ...