ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਬੰਦਰ ਵਾਂਗ ਜੋ ਛਾਂ, ਉੱਚੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਤੇ ਇਨਾਮਾਂ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਲਕਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਭੰਵਰਾ ਕਮਲ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪਾਸਾ ਵਿਖਾਇਆ, ਜੋ ਚੌਪੜੀ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਚਮਕਦਾਰ ਚਾਂਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੰਡਾ ਘੁੰਮਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਮਾਇਆ-ਰੂਪ ਰਚਨਾ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਇੰਦਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਫੜੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਰਾਜਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਤੀਬਰ ਘੋੜਾ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਉੱਚੈਹਸ਼੍ਰਵਾਸ ਇੰਦਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਉਹ ਘੋੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਚੈਹਸ਼੍ਰਵਾਸ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਗੀਨਾ, ਉੱਚੈਹਸ਼੍ਰਵਾਸ ਵਰਗਾ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਜਿੱਤੂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਘੋੜਾ ਮੇਰੇ ਮਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਵੱਡਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਜੋ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।" ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਜਾਦੂਗਰ ਨੇ ਵੀ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਤਕ ਪੰਛੀ ਬੱਦਲ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਮੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।" ਰਾਜਾ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਘੋੜੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਬੱਦਲ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਕੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਚਿਤ੍ਰਕਲਾ ਵਰਗਾ ਅਦਭੁਤ ਸੀ, ਬਿਨਾ ਪਲਕ ਮਾਰੇ ਘੋੜੇ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚਿਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਮੂਰਤ ਖੜੀ ਹੋਵੇ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਉਹ ਘੋੜੇ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਫਿਰ ਚੁੱਪਚਾਪ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਓਹਲੇ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪਹਾੜ ਤੂਫਾਨੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਦੋ ਪਲਾਂ ਲਈ ਉਥੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੈਰਾਗੀ ਜਾਂ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਗਿਆ ਜਾਗਰੂਕ ਮਨੁੱਖ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਡਿਆਪਣ ਵਿੱਚ ਨਿਵਰਤ ਸੀ; ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ, ਡਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਥੇ, ਸਿਰਫ ਯਕ-ਪੂੰਛ ਵਾਲੀਆਂ ਚੌਰੀਆਂ ਹੀ ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪਚਾਪ ਰਹਿ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਰੋਕ ਲਵੇ, ਜਾਂ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਅੰਗੂਠੀਆਂ ਜੜੀ ਰਹਿ ਜਾਣ। ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਹੇਰਾਨੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਦਰੂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਭਾ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਥਮ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਮਗਰੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਝਦਾਰ ਮੰਤਰੀ, ਸੰਦੇਹ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਅਸੁਰ ਰੁੱਸੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲੋਕ ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਮੋੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ਚਲ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਮਲ-ਵਾਟਿਕਾ ਦੀ ਚਮਕ ਵੀ ਮੰਦੀ ਪੈ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਦੋ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰ ਕਮਲ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਜਾਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਤੇ ਮੌਰ-ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕੰਬਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਪਹਾੜ ਭੂਚਾਲ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਅੱਧ-ਸੁੱਤਾ ਰਾਜਾ, ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਡਿੱਗਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੰਬਦੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਥਾਮਦੇ ਹਨ। ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਰਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਚੰਦ। "ਇਹ ਥਾਂ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? ਇਹਦੀ ਸਭਾ ਕਿਸਦੀ ਹੈ?"—ਰਾਜਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੰਵਰਾ ਕਮਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੱਕਰ ਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕੇ। ਫਿਰ ਸਭਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ?"—ਜਿਵੇਂ ਭੰਵਰਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਮਲ ਚੰਦ੍ਰਗ੍ਰਹਣ ਮਗਰੋਂ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਹਲਚਲ ਤੋਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। "ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਾਂ; ਸਥਿਰ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਉਲਝਣ ਹਿਲਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੀਆਂ ਪਰ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਫਿੱਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਕਿੱਥੇ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਉੱਚੇ ਕਥਾ-ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ—ਫਿਰ ਹੁਣ ਇਹ ਕਿਉਂ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ? ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦ ਮਨ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਅਧੂਰੇ ਆਸਰੇ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦਾ। ਜਿਸ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਵੱਲ ਸਰੀਰ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਵੀ ਅਦਭੁਤ, ਨਿਰਮਲ, ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਛੋਟੀ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮਨ ਨੇ ਵਿਵੇਕ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਜਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ। ਵੱਡਾ ਮਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੰਬਦਾ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚਮਕ ਉਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਚੌਦਵੀ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ, ਖੁੱਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਵਸੰਤ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਜਦ ਤੂੰੜ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਫੁੱਲ ਖਿੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।