ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਤੇ ਤਪਸ਼ ਅੱਗ ਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਕੰਮ, ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਹੀ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਰਤਾ, ਕਰਮ, ਸਾਧਨ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਣਾ, ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਰਾ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰਾਂ, ਲੋਕਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ, ਭਾਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਦਾਰਥ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸੋਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਚੂੜੀਆਂ, ਮੁਕੁਟਾਂ, ਤੇ ਬਾਂਗਾਂ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਸਾਰੀ ਚਮਕ ਮਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਦੇਸ਼ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉੱਤਰੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਤਾਜ਼ਾ ਜੰਬੀਰਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਵੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਰਕਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ਕਨਿਆਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਣਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਝੂਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਾੜ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਲਗਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਰੇਣ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਚਮਕਦਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘਣੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਖਜੂਰਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ। ਪੱਕ ਰਹੀ ਧਾਨ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਬਾਜਰਾ ਤੇ ਗਹੂੰ ਦੇ ਖੇਤ, ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਾਂਸ ਤੇ ਸਰਸ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਕਮਲ ਦੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਤੇ ਕਾਲੇ ਤਮਾਲਾ ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਜੀਬ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਉੱਥੇ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਰੀਹਦ੍ਰਕ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਮੋਟੀ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਗਾਇਕੀ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਹਵਾ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਚਮਨ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦੀਆਂ ਉਡਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਦਿਵਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਹਣਪੁਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਕੇਲੇ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕਿਨਨਰ ਜੋੜੇ ਗਾਉਂਦੇ, ਤੇ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਚਲ ਰਹੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਸੁੰਦਰ ਲਗਦੇ। ਉੱਥੇ ਲਵਣ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਧਰਮੀ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਾੜ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੀਰਤੀ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਰਾ ਦੇ ਚੋਟੀ ਹਿਲ ਗਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਣਕੇ ਵਾਂਗ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ ਵੀ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਣ ਤੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਹਰੀ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਬੰਦਾ ਦਿਲੋਂ ਉੱਦਾਰ ਹੋਵੇ ਤੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਨੇਕ ਕੰਮ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਪਰਬਤਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਰਦੀਆਂ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੰਸ ਵੀ ਗਾ-ਗਾ ਕੇ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਅਸਧਾਰਣ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਕਦੇ ਕਪਟ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਲਾਲਚ ਵੇਖੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਉਦਾਰਤਾ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ। ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਰਾਣੀਆਂ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਤੇ ਰਾਜੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਤੰਤੂਰੀ ਤੇ ਵਾਂਸਲੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ। ਰਾਣੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਪੱਖੇ ਹਿਲਾਉਂਦੀਆਂ, ਤੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਾਂਗ ਸਿਆਣੇ ਹਨ, ਨੇੜੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ। ਮੰਤਰੀ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਕਾਜ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਚਤੁਰ ਜਾਸੂਸ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਿੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਭਟ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਗਾਉਂਦੇ। ਓਦੋਂ, ਮਾਣ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਜਾਦੂਗਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰਸਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦਿਆ ਰੁੱਖ ਸੋਹਣੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ। ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਦਰ ਛਾਂ, ਉੱਚੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਇਨਾਮ ਦੀ ਲਾਲਚੀ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਉੱਚੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਖਦਾ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇੱਥੇ ਦੇਖੋ, ਇਹ ਇੱਕ ਪਾਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੋਰਡ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਅਜੀਬ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜੀ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਮਕਦੇ ਰੋਸ਼ਨ ਪੱਟੇ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਆਪਣੀ ਰਥ ਤੇ ਖੜਾ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਫੜਿਆ ਹੋਵੇ। ਓਸੇ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਵਸੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇ। ਤੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਘੋੜਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਚੈਹਸ਼੍ਰਵਾਸ ਇੰਦਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਘੋੜਾ ਸੀ। ਉਹ ਘੋੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ, ਉਚੈਹਸ਼੍ਰਵਾਸ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ, ਇੰਦਰ, ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ। "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਣੀ ਹੈ, ਉਚੈਹਸ਼੍ਰਵਾਸ ਵਰਗਾ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਇਹ ਘੋੜਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਮਾਲਕ ਵਲੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਵਡੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਚਮਕ ਹੋਰ ਹੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।