ਰਾਮਾ, ਇਹ ਮਨ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਗੈਰ ਮੌਜੂਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੈਰ ਮੌਜੂਦ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸੋਚ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਵਿਚੋਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਇਰਾਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਕੰਮ ਜਲਦੀ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਬੇਲ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਾਉਣ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਫਲ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਬੱਚਾ ਘਰ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਨ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਵਿਚ ਖੇਡ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਮਗਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਲਾ, ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਸਲ ਕਿਉਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ? ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਮਨ ਹੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਆਪਣੇ ਖਿਆਲਾਂ, ਸੁਪਨਿਆਂ ਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਵਿਚ, ਗੋ ਦੇ ਖੁਰ ਵਿਚ ਵੀ ਲੀਗ ਜਿੰਨੀ ਝੀਲ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਇਕ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਪਲ ਵਿਚ, ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਨੂੰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੜੀ ਮਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣ, ਕਦੇ ਹੌਲੀ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਵਿਚ ਫਰਕ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਰਮ, ਉਲਝਣ, ਚੀਜ਼ਾਂ, ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪੱਤੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਤੇ ਤਪਸ਼ ਅੱਗ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਾਰੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਰਤਾ, ਕਰਮ, ਸਾਧਨ, ਤੇ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ-ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਣਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਰਾ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਨ ਦੁਨੀਆਂ, ਲੋਕ, ਜੰਗਲ—ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਇਕ ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਦੇ ਕੜਾ, ਕਦੇ ਤਾਜ, ਕਦੇ ਬਾਂਗੜੀ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਇਕਤਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਅਜੀਬ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰੌਣਕ ਮਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਜੰਗਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉੱਤਰੀ ਪਾਂਡਵ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਤਾਜ਼ਾ ਜੰਬੀਰਾ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਤਪਸਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਦੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਝੂਲਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਰਕ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਾੜ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਕੰਵਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਰੇਸ਼ਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਚਮਕਦਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕਰੰਜ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਝਾੜ ਹਨ, ਤੇ ਖਜੂਰਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕੀਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਘੰਟੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਪੱਕ ਰਹੇ ਧਾਨ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਬਾਜਰੇ ਤੇ ਗਹੂੰ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ, ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਤੇ ਸਾਰਸ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ, ਫੁੱਲਿਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕੰਵਲਾਂ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ, ਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਤਮਾਲਾ ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਜੀਬ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਉੱਥੇ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਰੀਹਦ੍ਰਕ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਛਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਬਾਜਰੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਗਾਇਕੀ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੀਆਂ ਘਾਹਵਾਂ ਤੋਂ ਗੁਲਾਬੀ ਬੱਦਲ ਉਡਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ, ਸੁਧਾਰਸ਼ੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਗਾਮੀ ਸਿਧ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਖੁਦ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਉਤਰੀ ਹੋਵੇ। ਕੇਲੇ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕਿਨਨਰ ਜੋੜੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਹੌਲੇ ਝੋਕੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਗਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਲਵਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਮਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਰਾ ਦੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਹਿਲ ਗਏ ਹੋਣ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਵੈਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਸੁਣ ਕੇ ਦਿਲ ਕਾਂਪ ਉਠਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹਰਿ ਦੇ ਕੰਮ ਲੋਕ ਚਿਰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਰਾਜਾ ਉੱਚੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਲੋਕ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਏ ਗੀਤ, ਜੋ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੰਸ ਵੀ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਦਤ ਪਾ ਗਏ ਹੋਣ। ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਅਸਧਾਰਣ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਕਦੇ ਕਪਟ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲਾਲਚ ਵੇਖੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਦਿਲਦਾਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਲੇ ਵਾਂਗ ਸਦੀਵੀ ਹੈ। ਜਦ ਦਿਨ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ, ਰਾਜਾ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਵਸੀਲ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸਭਾ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਜਦ ਪਿਆਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਤੇ ਰਾਜੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਦੇ, ਤਾਂ ਤੰਤਰੀ ਤੇ ਵਾਂਸਲੀ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀਆਂ। ਰਾਣੀਆਂ ਸੋਹਣੇ ਪੱਖੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀਆਂ, ਤੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੇ, ਨੇੜੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਹੋਸ਼ਿਆਰ ਜਾਸੂਸ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਿੰਦੇ। ਜਦ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਭ ਵੇਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਅੱਗੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਭੱਟ ਵੈਦਿਕ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਓਦੋਂ ਇਕ ਜਾਦੂਗਰ, ਜੋ ਬਦਲ ਵਾਂਗ ਮੀਂਹ ਪਾਉਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਘਮੰਡ ਨਾਲ ਸਭਾ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ گردن ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦਿਆ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।