ਜਦੋਂ ਮਨ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਬਣਾਈਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਾ ਵੱਡਾ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਇਕ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ, ਮਨ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਭੱਜ। ਇਹ ਮਨ, ਜੇਕਰ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਰੁਕਾਵਟ-ਰਹਿਤ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਦਾ ਸੱਪ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਕਾਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਾਹਾਤਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆਖ ਚੁੱਕਾ, ਤਾਂ ਦਿਨ ਢਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਸੂਰਜ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਸਭ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਵਿਦਾ ਲਈ, ਅਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਵਧਦੀ ਘੜੀ ਵੱਲ ਵਧ ਗਏ। ਮਨ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਇਕ ਚੰਚਲ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ, ਫੈਲ ਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਤੇ ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਹੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਚੀਜ਼, ਭਾਵੇਂ ਇਕ ਹਥੇਲੀ ਜਿੰਨੀ ਛੋਟੀ ਹੋਵੇ, ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਮਨ, ਆਪਣੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵੱਲ ਅਦਾਕਾਰ ਵਾਂਗ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ, ਤੇ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਉਹੀ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਆਪ ਕਲਪਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਕਰਮ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਨਤੀਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਟਰ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਬੇਲ ਸਮੇਂ ਤੇ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਿਡੌਣੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖੇਡ, ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਬਕਬਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਸਲਤਾ ਕਿਉਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿਚ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦੀ ਖੁਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਯੋਜਨ ਜਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਪੋਖਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਇਕ ਯੁਗ ਨੂੰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਤੇ ਪਲ ਨੂੰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੜੀ ਮਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਯਤਨ ਦੀ ਤੇਜੀ ਜਾਂ ਹੌਲੀ, ਤੇ ਵੱਧ ਜਾਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੁਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ। ਭ੍ਰਮ, ਭੁਲਾਵਾ, ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ, ਥਾਵਾਂ, ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪੱਤੇ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਤੇ ਤਾਪ ਅੱਗ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਮਨ ਹੀ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਰਤਾ, ਕਰਮ, ਸਾਧਨ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਣਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਰਾ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰ, ਲੋਕ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਕੋ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੜੇ, ਮੋਰ, ਮੁੰਦਰੇ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਇਕਤਾ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਅਜੀਬ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸਾਰੀ ਛਟਾ ਮਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਖਿੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਜੰਗਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਤਾਜ਼ਾ ਜੰਬੀਰਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤਪਸਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਲੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਝੂਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਥੇ ਪਹਾੜ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਲੋਟਸ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਚਮਕਦਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਜੰਗਲ ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਘਣੇ ਝਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਅੰਬ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਪੱਕਦੇ ਚਾਵਲ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਬਾਜਰਾ ਤੇ ਗੇਹੂੰ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ, ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ। ਕ੍ਰੌਂਚ ਤੇ ਸਾਰਸ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਤਮਾਲਾ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਨੀਲੇ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਜੀਬ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਪੂਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਰੀਹਦ੍ਰਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਲਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਕਣਕ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਗਾਇਕੀ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਰੇ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਤੋਂ ਗੁਲਾਬ ਦੀਆਂ ਵੜੀਆਂ ਉਡਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਸਿੱਧ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਥੇ ਰਚ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਕੇਲੇ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕਿਨਨਰ ਜੋੜੇ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਭੀਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਲਵਣ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਰਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤਿਨਕਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਣ ਤੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵੱਡੇ ਤੇ ਉਦਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨੇਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਰਿ ਦੇ ਕਰਮ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਖਿੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਲੋਕ-ਪਾਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਾਏ ਹੋਏ ਗੀਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੰਸ ਵੀ ਸੁਣ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ।