ਇਹ ਅਵਿਦਿਆ, ਜੋ ਬੜੀ ਔਖੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਛਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਮਾਇਆਮਈ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਲੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਸਮਝ ਬੈਠਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਸਲੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸਾਰ ਹੈ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਿਸੇ ਹਕੀਕਤ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਇਕ ਲੰਮੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰ ਦੀ ਪੰਖੀ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਤੂੰ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਵਿਗਾੜ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਸੂਰਜ ਹਿਮ ਦੇ ਡੇਲੇ ਨੂੰ ਪਘਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਪਾਲਾ ਪਿਘਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਲਕੜ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਵਿਦਿਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਆਪ ਹੀ 'ਆਤਮ-ਵਿਧਵੰਸ' ਨਾਮਕ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਨੱਚਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਾਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਬੁੱਧੀਵਾਨ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਆ ਰਹੀ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਨਾਸ ਵੱਡਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ, ਇਸ ਦੀ ਚੇਤਨਤਾ ਤੇ ਦੌੜ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਲੱਗ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਤਾਰ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸੱਪ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਖਤਰਨਾਕੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵਿਵੇਕ ਰਹਿਤ ਮਨ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਦਾ ਇੱਕਮਾਤਰ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਸਭ ਸੰਗਤਿ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਚਲੀ ਗਈ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵੱਲ ਵਧ ਗਈ। ਮਨ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਚੰਚਲ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਤੇ ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਹੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ, ਚਾਹੇ ਇਕ ਬਿਲਕੁਲ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਤੇ ਵਿਗਾੜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਚਲਦਿਆਂ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਚੰਚਲ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵੱਲ, ਨਟ ਵਾਂਗ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਮੌਜੂਦ ਨੂੰ ਅਣਮੌਜੂਦ ਤੇ ਅਣਮੌਜੂਦ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੋਚ ਲਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹੀ ਕਰਮ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਲਤਾ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਫਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਘਰ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਖਿਲੌਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖੇਡ, ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਮਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਸਲਤਾ ਕਿਉਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਲਈ ਮਨ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ, ਸੁਪਨੇ, ਤੇ ਸੋਚ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿਚ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਖੇਡ ਵਿਚ ਗਾਂ ਦੇ ਖੁਰ ਵਿਚ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਤਲਾਬ ਵੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਜਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਇਕ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਪਲ ਤੇ ਪਲ ਨੂੰ ਯੁੱਗ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਮ ਮਨ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯਤਨ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਜਾਂ ਢੀਲ, ਤੇ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਦੇ ਅੰਤਰ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ। ਭਰਮ, ਉਲਝਣ, ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ, ਥਾਵਾਂ, ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਆਉਂਣਾ-ਜਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪੱਤੇ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਤੇ ਤਾਪ ਅੱਗ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਿਰਿਆ ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਰਤਾ, ਕਰਮ, ਯੰਤਰ, ਤੇ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ-ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਣਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਰਾ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ, ਭਾਵੇਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਏਕਤਾ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੜਿਆਂ, ਮੁਕੁਟਾਂ, ਤੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਅਜੀਬ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਮਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤੇ ਖਿੜਦੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਜੰਗਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਪਾਂਡਵ ਦੇਸ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਤਪਸਵੀ ਨਵੇਂ ਜੰਬੀਰਾ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਥਲੇ ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼-ਕਨਿਆਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਝੂਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਕੰਵਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਰੇਸ਼ਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡ ਕੇ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਗੁਲਦਸਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੰਗਲਾਂ ਕਰੰਜ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਘਣੀਆਂ ਬੇਲਟੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਅੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕੀਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਘੰਘਰੂਆਂ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਾਂ ਪੱਕ ਰਹੀ ਧਾਨ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਬਾਜਰਾ ਤੇ ਗਹੂੰ ਨਾਲ ਲਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਸਾਰਸ ਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੁਕਾਰਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੰਵਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਤਮਾਲ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਨੀਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।