ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਤੂੰ ਜੋ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਇਹ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਰਮ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਫਿਰ ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਕਿਉਂ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਟੁੱਟੇ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮਧੁਮੱਖੀ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਣੰਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਅਤੇ ਬੇਰੀ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ, ਜਾਂ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਸਤੀਤਵ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਨਾਸ਼ਵੰਤ। ਜਿਵੇਂ ਬੇਰੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਫੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਘੜਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ embodied ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੁਕਵੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਮੌਤ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਢੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹਨ—ਫਿਰ ਸੋਗ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ? ਇੱਕ ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਜਦ ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਉਂ ਡਰੇ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ? ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ‘ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ’ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਦੇ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਅੰਡੇ ਦਾ ਛਿਲਕਾ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਜਾਂ ਨਾ-ਚਾਹੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਭਟਕਣ ਕਰ ਕੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ। ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਪਛਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਇਹੀ ਭ੍ਰਮਾਤਮਕ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਲੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਦਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਠੋਸ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਥਕ ਹੈ; ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਕੁਝ ਅਸਲੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੰਚਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਦਾ ਪੰਖ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਸ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਜਾਂਚ ਰਾਹੀਂ ਵਿਗਾਲ਼ ਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹਿਮ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਪਾਲਾ ਲੱਛਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਾਂਚ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਦੇ ਵਿਗਾਲ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਜਾਲ ਪਸਾਰਦੀ ਹੈ; ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਵਾਲਾ ਨਾਟਕ ਨੱਚਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ; ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਬੁੱਧੀ destruction (ਨਾਸ਼) ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੀ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ, ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਵਿਗਾਲ਼ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਵਿਗਾਲ਼ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ, ਇਸ ਦੀ ਚੁਸਤਤਾ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਲੱਗ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਤਾਰ ਖੜੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸੱਪ ਦਾ ਖਤਰਾ ਹੈ, ਵਿਵੇਕ ਰਹਿਤ ਮਨ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਦ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਸਮਝਾਇਆ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ; ਸਭ ਸੰਗਤਿ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹਨੇਰੇ ਵੇਲੇ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਮਨ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਬੇਚੈਨ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ, ਫੈਲ ਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਪਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਰਾਈ ਤੇ ਪਰਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਜੋ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਇਕ ਵਿਅੰਗੂ (ਅੰਗੁਠੇ) ਜਿੰਨਾ ਛੋਟਾ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਲਵੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਚਮਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਜੜ ਜਾਂ ਚੇਤਨ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਆਪਣੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ ਇਕ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਨਟ ਵਾਂਗ, ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਨੂੰ ਗੈਰਮੌਜੂਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੈਰਮੌਜੂਦ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦ; ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਲਪਿਤ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਚਲ ਮਨ ਆਪਣੀ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹੀ ਕਰਮ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਮੰਨਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਲ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਤੇ ਫਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਿਡੌਣੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਖੇਡ ਅਤੇ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਕਿਉਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ? ਜਿਵੇਂ ਮੌਸਮ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਲਈ ਮਨ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦੇ ਖੁਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਕੋਸ ਦਾ ਤਲਾਬ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਇਕ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਤੇ ਪਲ ਨੂੰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੜੀ ਮਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਜਾਂ ਹੌਲੀਤਾ, ਤੇ ਵੱਧ ਜਾਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੇ ਅੰਤਰ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ। ਭਟਕਾਵਾ, ਉਲਝਣ, ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ, ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਤੇ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪੱਤੇ।