ਇਕ ਵਾਰ, ਰਾਘਵਾ, ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭਟਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਤੂੰ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਤੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ "ਬੰਨ੍ਹਿਆ" ਜਾਂ "ਖੁਲਿਆ" ਕਹਿਣਾ ਵਸਤਵਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਕੌਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ—ਫਿਰ ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ? ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਨੰਤ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਬੰਨ੍ਹਣ ਜਾਂ ਖੁਲਣ ਦੀ ਕੌਣ, ਕਿਵੇਂ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਅੰਡਿਵਾਈਡ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਬ੍ਰਹਮਨ ਵਿੱਚ, ਕੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੀ ਖੁਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈਂ, ਪਰ ਦੁਖ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੀੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਜਿਵੇਂ ਜਖਮੀ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਵਿਅਰਥ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ, ਇਕਤਾ ਜਾਂ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਕੋਈ ਪੀੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ, ਜਖਮੀ ਜਾਂ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਚੁਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ, ਚੁਲ੍ਹਾ ਜਲ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਅਣਛੁੱਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ? ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਕੁਚਲ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਗੁੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਲੋਟਸ-ਵਾਂਗ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੀ ਠੰਢੀ ਪਾਲੀ ਲੱਗ ਜਾਵੇ—ਸਾਨੂੰ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਉੱਡ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੋਣ। ਸਰੀਰ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਦੂਰ ਅਕਾਸ਼ 'ਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇ—ਤੇਰੇ ਅਸਲ ਸਵਭਾਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਤੇ ਹਵਾ, ਜਾਂ ਮਧੁਮੱਖੀ ਤੇ ਲੋਟਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ, ਓਹੀ ਰਾਘਵਾ, ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ—ਚੇਤਨਾ—ਜੋ ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਤੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਰਵ-ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ? ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਟੁੱਟੇ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਮਧੁਮੱਖੀ ਸੁੱਕੇ ਲੋਟਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਮਨ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਤੇ ਬੇਰੀ ਦੀ ਉਪਮਾ, ਜਾਂ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਅਕਾਸ਼, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ—ਚਾਹੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਨਸ਼ਟ। ਜਿਵੇਂ ਬੇਰੀ ਹਥ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਫਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਘੜਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਅਕਾਸ਼ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਤਮ-ਧਾਰੀ ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਮੌਤ ਦੀ ਚਾਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਢੱਕਿਆ, ਉਹ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹਨ—ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਵਿਅਰਥ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਮੌਤ 'ਤੇ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਡਰਦਾ ਕਿਉਂ ਹੈਂ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ? ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, "ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ" ਵਾਲਾ ਭਾਵ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਛੱਡ ਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਖੋਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਹੀਤੇ ਤੇ ਅਚਾਹੀਤੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ, ਭਟਕਾਵਾ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਅਰਥ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਪਛਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਇਹ ਮਾਇਆਵਾਦੀ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਭਟਕਾਵੇ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੰਧ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਠੰਢ ਨੂੰ ਅੱਗ, ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਦੇ ਕਰਕੇ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਠੋਸ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਠੋਸ ਨਹੀਂ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਬਹੁਤ ਹਕੀਕਤ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਲੰਮੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਕਰਤਾ ਬਣ ਕੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੰਜਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੋਰ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵਾਂਗ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦਾ। ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧ—ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸੂਰਜ, ਬਰਫ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਠੰਢੀ ਮਿਟਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੇ ਔਖਿਆਂ ਦਾ ਜਾਲ ਫੈਲਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਆਪਣੀ ਹੀ ਨਸ਼ਟਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਨ, "ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ" ਨਾਮਕ ਨਾਟਕ ਨੱਚਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ; ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਬੁੱਧੀ, ਆਉਂਦੀ ਨਸ਼ਟਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਗੁਆਚ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਮਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਲਪਨਾ-ਰਹਿਤ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਦੁਖ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮ-ਸਾਖਾਤਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਨਸ਼ਟਤਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਉਲਟ-ਫਿਰ; ਮਨ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ, ਉਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਭੱਜ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਸੱਪ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ, ਮਨ, ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ; ਸਭ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਗਏ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਵੇਲੇ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਮਨ, ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਡਦੇ ਚੰਜਲ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਤੇ ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ, ਚਾਹੇ ਇੱਕ ਹਥ ਦੇ ਕਦਰ ਦਾ, ਮਨ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ, ਆਪਣੀ ਚੰਜਲਤਾ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵੱਲ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਵਾਂਗ, ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।