ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪੂਰਾ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਅਸਲ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਚਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਉੱਪਜਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਫੈਲ ਕੇ ਕਿਰਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਫੈਲਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਹੈ—ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ! ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ, ਵਿਚਾਰ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਹੇ ਰਾਮਾ। ਮੂਰਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਤਮਾ-ਰਹਿਤ ਬੱਚਾ ਆਤਮਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਕਲਪਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਵੱਡਾ ਭਰਮ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਯਕ੍ਸ਼ਾ, ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਭੂਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਮੈਂ' ਕਿਵੇਂ, ਕਿੱਥੋਂ, ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉੱਪਜਦੀ ਹੈ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਯਾਤਰੀ ਆਪਣੀ ਅਧੂਰੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰਕੇ ਤਪਦੇ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਇਹ ਲਾਲੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਚਲਾਕੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚਮਕ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਝੂਠੀ, ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਦੇ; ਸੱਚੀ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ। ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ, ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇ। 'ਬੰਧਨ' ਜਾਂ 'ਮੁਕਤੀ' ਆਖਣਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬੇਕਾਰ ਹੈ—ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਦੁਖੀ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਨੰਤ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿਵੇਂ, ਤੇ ਕੌਣ ਬੰਧ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੱਕਤਾ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਭਿੰਨਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਿਹੜਾ ਬੰਧਿਆ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ? ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਖਮੀ ਅੰਗ ਲਈ ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਭਾਜਨ, ਏਕਤਾ ਜਾਂ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਜਖਮੀ ਜਾਂ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ? ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲੋਹੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਤੇ ਵੀ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ ਸੜਦਾ। ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਡਿੱਗ ਪਵੇ ਜਾਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਘਾਟਾ? ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ। ਚਾਹੇ ਇਹ ਕੰਵਲ-ਵਾਂਗ ਸਰੀਰ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੀ ਠੰਢੀ ਪਾਲ ਨਾਲ ਵੱਜ ਜਾਵੇ—ਸਾਨੂੰ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਅਪਕ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਉੱਡ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੋਣ। ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ, ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇ—ਤੇਰੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਤੇ ਹਵਾ, ਜਾਂ ਮਧੁਮੱਖੀ ਤੇ ਕੰਵਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰੀਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਤੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਇਹ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਦੁਖੀ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਟੁੱਟੇ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਮਧੁਮੱਖੀ ਸੁੱਕੇ ਕੰਵਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਤਹੀਣ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ’ਤੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਤੇ ਬੇਰੀ ਦਾ ਉਦਾਹਰਣ, ਅਤੇ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਲੜੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਨਾਸ਼ਵੰਤ। ਜਿਵੇਂ ਬੇਰੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਫਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਘੜਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਅਕਾਸ਼ ਆਸਮਾਨ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸਰੀਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ, embodied ਜੀਵ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੁਕਵੇ ਹਨ; ਮੌਤ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹਨ—ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਕਿਉਂ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਜਦ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮਾਂ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਉਂ ਡਰੇ, ਹੇ ਬਾਹੁਬਲੀ? ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਦਾ ਭਾਵ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਛੱਡ ਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਲਈ ਅੰਡੇ ਦੀ ਝਿਲਲੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਤੇ ਨਾ-ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ, ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਅਰਥ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ। ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਪਛਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਇਹ ਝੂਠਾ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੰਧ ਵਾਂਗ, ਪਾਲ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵਕਤਾ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਦਿਖਣ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੋਸ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਥੋਸ ਹੈ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸੱਚ ਵਾਂਗ ਉੱਪਜਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਇਸਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਅਸਲਤ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਕਰਤਾ ਬਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਦੀ ਪੂੰਝ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਵਿਗਾੜ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਦਿਨ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਬਰਫ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਪਾਲ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨ ਵਾਲਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਉੱਪਜ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਆਪ ਹੀ 'ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਨ' ਦਾ ਨਾਟਕ ਨਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਬੁੱਧੀ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੀ। ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਮਨ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਵਸਥਾ—ਕਲਪਨਾ-ਰਹਿਤਤਾ—ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ ਉੱਪਜਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਕੀਕਤ, ਮਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਲਤ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁਲ੍ਹ ਗਈ ਹੈ।