ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਜਵਾਨੀ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੀ ਟੇਕ ‘ਤੇ ਉੱਗਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਭੌਂਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦ ਇਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਉਸ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਦੌੜਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਚਮਕ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਮਨ ਰੂਪੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗਿਟੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਜਵਾਨੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਇਹ ਪਤਝੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਮਣੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਫਿਸਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਪੰਛੀ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਜਵਾਨੀ ਆਪਣੇ ਚਰਮ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਆਖਿਰਕਾਰ ਨਾਸ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਰਾਤ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਰਾਗ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਰੂਪੀ ਭੂਤ ਨੱਚਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤਦ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦਾ ਜਦ ਤੱਕ ਜਵਾਨੀ ਢਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਜਵਾਨੀ, ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਤੇ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਤਰਸ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਉੱਤੇ ਤਰਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਇਸ ਚੰਚਲ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ-ਪਸ਼ੂ ਹੀ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਗਰੂਰ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਛਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਧੰਨ ਹਨ, ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਜੋ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੈ; ਪਰ ਨਾਸ ਹੋਈ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਡੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ—ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਉੱਤਮ ਜਵਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ। ਹੁਣ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿਓ। ਔਰਤ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਮਾਸ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਨਸਾ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਅੱਖ ਤੋਂ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਲਹੂ, ਬਾਫ ਤੇ ਹੰਝੂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿਉ, ਤਾਂ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਵਿਅਰਥ ਮੋਹ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਇੱਥੇ ਵਾਲ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਲਹੂ—ਇਹੀ ਔਰਤ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਚੌੜੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨਿਕੰਮੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਹੜੇ ਅੰਗ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਪੜਿਆਂ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਜੰਤੂ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਨੇ ਉੱਤੇ ਮੋਤੀ, ਹਾਰ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਿਨਾ ਕਬਰਸਤਾਨਾਂ ਤੇ ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੁੱਤੇ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵੱਲੋਂ ਗੰਢੀ ਹੋਈ ਗੰਢੀ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬੱਛੜੇ ਦੇ ਅੰਗ ਮਾਸ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਔਰਤ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਲੈਣਾ? ਔਰਤ ਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ, ਮੋਹ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਔਰਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ, ਜੋ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ—ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਲੈਣ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਜਲ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਸਦਾ ਤੇਜ਼ ਹਨ; ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲੂਆਂ ਵਾਂਗ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹੀ ਵਡਿਆਈਯੋਗ ਹਨ, ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਜੋ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਰੋਂ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਣ, ਔਰਤਾਂ ਨਰਕ ਦੀ ਅੱਗ ਲਈ ਲੱਕੜ ਹਨ—ਸੁੰਦਰ, ਪਰ ਕਠੋਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਤਾਰੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹੋਣ; ਮੁਖ ਚੌਦਵੀ ਦਾ ਚੰਨ, ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ। ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ, ਪਰ ਕਠੋਰ, ਉਹ ਉੱਦਮਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਲੰਮੀ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਔਰਤ, ਮਨ ਨੂੰ ਬੜੀ ਮੋਹਕ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੀ, ਮਨੋਹਰ, ਉਸਦੇ ਨਰਮ ਹੱਥ ਨਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਭੌਂਹਾਂ ਭੌਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਕਰੀਆਂ, ਤੇ ਛਾਤੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ। ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਪੀਲੇ, ਤੇ ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਿਯਤਾ, ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਲਤਾ, ਅਤਿ ਅਸਹਾਇਤਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਆਹ ਜਾਂ ਸਾਹ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਨੂੰ ਵਾਜਾ ਵਾਲਾ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਿਯਤਾ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸੱਪ ਬਿਲ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਇੱਛਾ" ਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਜਾਲ ਵਿਛਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਔਰਤਾਂ ਉਹ ਫੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਰੂਪੀ ਹਾਥੀ, ਚੌੜੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਜੰਜੀਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਖਲੋਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੂੰਗਾ। ਜਨਮ ਦੇ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਰਦ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੇ, ਔਰਤ ਉਹ ਫੜੀ ਹੋਈ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਮਾੜੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਉਹ ਧਾਗਾ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਜੰਜੀਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਰੱਸਾ, ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਜੰਜੀਰ, ਜਾਂ ਕਮਲ ਲਈ ਕੀਚੜ। ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਅਦਭੁੱਤ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੰਦੂਕ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਜੰਜੀਰ ਹਨ। ਛਾਤੀ, ਅੱਖ, ਕਮਰ ਜਾਂ ਭੌਂਹ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦ ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਾਸ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ? ਇੱਥੇ ਮਾਸ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਲਹੂ, ਇੱਥੇ ਹੱਡੀਆਂ ਹਨ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਕਦੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਰੂਈ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹੁਣ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਹੋ ਕੇ ਪਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਮੋਹਮਾਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਧੰਨ ਤੇ ਮਹਾਨ ਹਨ।