ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤਿੰਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲੇ ਸਨ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਉਦਾਸੀ, ਮਨ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੁੰਨਿਆੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਕਲ ਪਏ, ਚਿਹਰੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ, ਬਿਲਕੁਲ ਐਸਾ ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਧ, ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਗ੍ਰਹਿ ਇਕੱਠੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਰੇਸ਼ਮੀ ਦਰਖ਼ਤ ਵਰਗੇ ਨਰਮ ਸਨ, ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਤਪਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਥਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾਏ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਥਕ ਗਏ। ਰਸਤੇ ਦੀ ਤਪਦੀ ਰੇਤ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੌਮਲ ਕਮਲ-ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ ਪੈਰ ਸੜ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ “ਹਾਏ ਪਿਤਾ! ਹਾਏ ਮਾਤਾ!” ਕਰਦੇ, ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਏ ਹਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ। ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਨੌਕਦਾਰ ਪੱਤੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਈ, ਜੋੜ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਏ, ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟ ਗਏ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਦਰਖ਼ਤ ਕਦੇ ਵਧੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਥਕ ਕੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠ ਬੈਠ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸੁਗੰਧਤ ਬਾਗ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਬ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਮਿੱਠੇ ਫਲ ਖਾਧੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਸ ਪਿਆ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਆਰਾਮ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ, ਦੁਪਹਿਰ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਦਰਿਆਵਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਾਂ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਐਸਾ ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸੁੱਕੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਬੜੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਬਿਲਕੁਲ ਐਸਾ ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸਵਰਗ ਦੀ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਨ੍ਹਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਖੇਡਿਆ, ਅੰਬ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਢਲਣ ਲੱਗਾ, ਉਹ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਬੈਠੇ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਝੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਕੌਲਾਂ ਦੇ ਕੁੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੀਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਗੀਤ ਤੇ ਉਤਸਵ ਚਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸੁੰਦਰ ਮਹਲ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਨਕਸ਼ੀਦਾਰ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਰਗੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਮਹਲ ਅਧੂਰੇ ਸਨ, ਤੇ ਇੱਕ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਤਿੰਨੇ ਨੇ ਉਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਝੱਟੀ ਬੈਠਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਿਆਲੇ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਤਪਦੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਦੋ ਪਿਆਲੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਇੱਕ ਪਾਊਡਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਉਹ ਪਾਊਡਰ ਵਾਲਾ ਪਿਆਲਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਉਥੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾਲ ਨਿੰਆਣਵੇਂ ਮਾਪੇ ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੌ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਰਹਿ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ। ਉਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖਾਧਾ, ਸੈਂਕੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਵੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਪੂਰਨ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਉਸ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਸੁਹਾਵਣੀ ਕਹਾਣੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼; ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰੱਖ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਣ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਈ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਬਚਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ, ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਬਚਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਕਥਾ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੀ ਸੁੱਚੀ ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਇਹ ਸਾਰੀ ਲੀਲਾ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਜਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੰਧਨ, ਮੁਕਤੀ ਆਦਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖੁਦ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਕਦੇ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ, ਕਦੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਦਿਸਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਹੀ ਉਤਪਾਦ ਸਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਮਨ ਸਦਾ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਵਿਅਪਕ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਜਾਲੀ ਹੈ; ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ। ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਛੱਡ ਦੇ, ਅਕਲਪਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕ, ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਹੇ ਰਾਮਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਕਿਸੇ ਭੂਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਪਿਤ ਯਕ੍ਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ? ਇਹ ਵੱਡੀ ਭਟਕਾਵ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸਤੀਤਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ, ਕੌਣ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ? ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ, ਯਕ੍ਸ਼ ਆਹੰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਝੂਠਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਜੋ ਕਿਸੇ ਡਰਾਉਣੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ “ਮੈਂ” ਕਿਵੇਂ, ਕਿੱਥੋਂ ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਸਲ ਵਿਚ, ਕੋਈ ਆਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਮੂਸਾਫਿਰ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਦੂਰ ਪਾਣੀ ਜਾਪਦਾ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ ਭਰਮ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਇਹ ਮੋਤੀ ਵਰਗੀ ਮਹਾਨ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਜਦ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚਮਕ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਝੂਠੀ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਕਲਪਨਾ ਛੱਡ ਦੇ; ਸੱਚੀ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਟਿਕ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।