ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਯੋਗ ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਸੁਣੋ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਜੀ, ਬੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਝੂਠੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਝੂਠੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਜਾਗਰੂਕ ਮਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਜਾਗਰੂਕ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਭੇਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ। ਬੁਧੀਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਇਹ ਉਲਝਣ ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਹੇ ਰਘਵ! ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਲੋਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਲਪਨਾ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿਉਂ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਆਓ, ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਇੱਕ ਬਚਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਧਾਰਨ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਦਾਈ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਓ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਿਤੇ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇ।" ਉਸ ਦੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ, ਦਾਈ ਜੋ ਬੁਧੀਮਾਨ ਸੀ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰੀ, ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਤੇ ਖਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਤੇ ਸਚਰਚਿਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਕਦੇ ਜਨਮੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ; ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਆਚਰਣ ਤੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਮਿਤ੍ਰ-ਹੀਨ, ਉਦਾਸ ਚਿਹਰੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ। ਉਹ ਖਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਚਿਹਰੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ, ਰਾਹ 'ਤੇ ਨਿਕਲ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੁਧ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਸ਼ਨੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਰੇਸ਼ਮੀ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਨਰਮ, ਪਿੱਛੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਝੁਲਸ ਰਹੀਆਂ, ਰਾਹ 'ਤੇ ਥੱਕ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਪੱਤੇ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਹ ਦੀ ਗਰਮ ਰੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਵਾਂਗ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ, ਉਹ "ਹੈਓ ਪਿਤਾ! ਹੈਓ ਮਾਤਾ!" ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਹਿਰਨ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਘਾਹ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਜਖਮੀ ਕੀਤਾ, ਜੋੜ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ, ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ, ਫਲ ਤੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ, ਹਿਰਨ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਛਾਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਰੁੱਖ ਕਦੇ ਵਧੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਤੀਜਾ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਬ੍ਰਿਤ-ਵਾਂਗ ਫਲ ਖਾਏ, ਰਸ ਪੀਤਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਤੇ ਲੰਮਾ ਆਰਾਮ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਹੁਣ, ਦਿਨ ਦੇ ਮੱਧ 'ਤੇ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਦਰਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸ਼ੋਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਦੋ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸ ਸੁੱਕੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਲੋਕ ਸਵਰਗ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਾਂਗ। ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਖੇਡਣ ਤੇ ਅੰਬ੍ਰਿਤ-ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਸੂਰਜ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉਪਰ, ਉਹ ਨਵੀਂ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਵਹ ਸ਼ਹਿਰ ਝੰਡੀਆਂ ਤੇ ਕਮਲ-ਕੁੰਡੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਨੀਲਾ ਪਾਣੀ ਚਮਕਦਾ, ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਗੀਤ ਤੇ ਉਤਸਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ। ਉਥੇ, ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਿਲ ਵੇਖੇ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਖੀ, ਮਣੀਆਂ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਂਗ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਮਹਿਲ ਅਧੂਰੇ ਸਨ, ਤੇ ਇੱਕ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਿੰਨੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਸੁਹਣੇ, ਕੰਧ-ਹੀਣ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਜਲਦੀ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਹ ਮੁਖ-ਚੰਦ ਵਾਲੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ, ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਿਆਲੇ ਵੇਖੇ, ਤਪਦੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਪਿਆਲੇ ਟੁੱਟ ਗਏ ਤੇ ਇੱਕ ਪਿਸ ਗਿਆ, ਉਹ ਬੁਧੀਮਾਨ ਉਸ ਪਿਆਲੇ ਨੂੰ ਪਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਨਵੇਂ ਪਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਖਾਣਾ, ਨਿਨਵੇਂ ਮਾਪ ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ, ਕੁੱਲ ਸੌ ਮਾਪ ਘਾਟ ਸੀ, ਕਈ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ, ਸੈਂਕੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਸਭ ਨੇ ਖਾ ਕੇ, ਉੱਚਤਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਭਵਿੱਖੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ। ਇਹ ਸੁਹਣੀ ਕਹਾਣੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ; ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ, ਬੁਧੀਮਾਨ, ਤੂੰ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਦਾਈ ਨੇ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ; ਤੇ ਬੱਚਾ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਕਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਸੁਣਾਈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ, ਇਸ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਾਂਗ, ਗਹਿਰੀ ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਹਾਲਤ 'ਚ ਆਈ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਜਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਲਦਾ ਹੈ—ਬੰਨ੍ਹ, ਮੁਕਤੀ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਇੱਥੇ, ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ-ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਹਨ; ਸੋਚ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦਿਖਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਚੀਜ਼। ਸਵਰਗ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨਾ। ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਦਰਿਆ, ਤੇ ਨਵੀਂ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਉਪਜ ਸਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਹਸਤੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ।