ਰਾਮ ਜੀ, ਸੁਣੋ, ਮਨ ਦੀ ਜੋ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ “ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ” ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਹੈ; ਮਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭ੍ਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਰੂਪ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਹਨ; ਉਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣੋ। ਮਨ ਦੀ ਜੋ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਦਿੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਿੱਖ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਭਿੰਨਤਾ—ਵਿਰੋਧ, ਸੀਮਾ, ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ ਰੂਪ—ਮਨ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਸੋਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਦਿੱਖ ਖੁਲਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਚੰਨ ਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸੁੱਚੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਤਮਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰਕ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਗਿਆਨੀ ਲਈ, ਸਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਉਠਾਣਾਂ, ਅਤੇ ਛਿੱਲਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ; ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਂ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਦਿੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਜੰਮਦਾ, ਮਰਦਾ, ਹਿਲਦਾ ਜਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਰੂਪ-ਬਦਲੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੀਬਰ ਗਰਮੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਿੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ, ਜੋ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਣ, ਕਰਮ, ਕਰਤਾ, ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਅਸਤਿਤਵ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਲਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਲੋਭ, ਭ੍ਰਮ ਜਾਂ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ; ਸਭ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੋਭ, ਵਾਸਨਾ ਜਾਂ ਭ੍ਰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ; ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੂੜੀ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਮਨ ਵਜੋਂ ਦਿੱਖਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਣਜਾਣਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਜਾਂ ਜੀਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬੰਧਨ ਵਜੋਂ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤਤਾ (individuality) ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖ਼ਾਲੀਪਨ ਅਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆਤਮਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਜਿਵੇਂ ਕੰਢੀ ਹੋਈ ਅੱਖ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੋ ਚੰਨ ਦਿੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸੱਚੇ ਤੇ ਝੂਠੇ ਦੋਵੇਂ ਹਨ। ਭ੍ਰਮ ਕਰਕੇ, ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜਦ ਆਤਮਾ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਬੰਧ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿੱਥੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਲਈ ਬੰਧਨ ਕਲਪਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਜਿੱਥੇ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਜਦ ਬੰਧਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਬੰਧਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਅਗਿਆਨੀ ਦੀ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਯਾਦ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਨਾ ਬੰਧਨ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਮੁਕਤੀ। ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਅਸਲ-ਹੀਣਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਭੂਲ—ਪਰ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਅਜਾਗਰੂਕ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ, ਬੰਧਨ, ਮੁਕਤੀ ਆਦਿਕ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਇਹ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨੀ ਲਈ ਹੈ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਸਕਤੀ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਦਿੱਖ, ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ; ਇਹੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕ੍ਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 'ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ' ਦੀ ਲੜੀ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਦੱਸੋ। ਇੱਕ ਬੱਚਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਭੋਲਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਦਾਈ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ: “ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਓ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਿਤੇ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇ।” ਉਸ ਬੱਚੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ, ਦਾਈ, ਜੋ ਬੁੱਧਵਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਵੱਡੇ, ਸੁੰਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਉੱਚ-ਕੁਲ, ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨੇਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਕਦੇ ਪੈਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਰਿਹਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਦਿੱਖਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ—ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸਤ ਨਾ ਸੀ, ਮੁੱਝੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ, ਤੇ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸੁੰਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਚਿਹਰੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ, ਨਿਕਲ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਤੇ ਸ਼ਨੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਕਮਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਨਰਮ ਸਨ, ਪਿੱਛੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ, ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਥੱਕ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਪੱਤੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੌਮਲ ਕਵਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੈਰ ਰਸਤੇ ਦੀ ਤਪਦੀ ਰੇਤ ਨਾਲ ਸੜਦੇ, ਉਹ “ਹਾਏ ਪਿਉ! ਹਾਏ ਮਾਂ!” ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਏ ਹਿਰਣ। ਪੈਰ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ, ਜੋੜ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਚਿਕਣੇ, ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਛਿੜਕਾਂ ਨਾਲ ਘਣੇ, ਫਲ ਤੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਹਿਰਣਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਦੋ ਕਦੇ ਵਧੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਤੀਜਾ, ਚੜ੍ਹਨ ਯੋਗ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਬੈਠ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਸਲੀਕਲ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਦੇਵ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ। ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਬਣੇ ਫਲ ਖਾਧੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਸ ਪੀਤਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਤੇ ਲੰਮਾ ਅਰਾਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁੜ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੇ, ਦੁਪਹਿਰ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਦਰਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ...