ਹੇ ਰਾਘਵ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਅਪਕ ਹੈ। ਨਸ਼ਵਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹੋਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਦਾ ਹਰ ਫਲ, ਫੁੱਲ, ਲਤਾ, ਪੱਤਾ, ਟਾਹਣੀ, ਤੇ ਡਾਲੀ ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਜੜਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲਤਾਵਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ, ਗੁੱਛੇ ਤੇ ਕੋਪਲੇ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫੁੱਲ ਉਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਖਾਸ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਦੀ ਵਿਅਤਤਾ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੌਲ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਪੂਰਨ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਚੇਤਨ, ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸਦਾ ਵੱਡੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੋਚ ਉਹ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਖ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਘੁਮਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਤੇ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛਾਇਆ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਚ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਵਿਜੇਤਾ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। 'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ'—ਇਹ ਵੰਡ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਝਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭ੍ਰਮ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੋਚ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਹੀ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹਨ; ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਝ। ਮਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਦਿਖਾਵੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਵੰਡਾਂ, ਵਿਰੋਧ, ਸੀਮਾ, ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਰੂਪ ਕਲਪਣਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵੇਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਨ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ, ਨਿਰਵਿਘਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰਿਕ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਸਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ, ਉਤਲੀਆਂ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਭ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹਨ। ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ—ਸਿਰਫ਼ ਅਸਤੀ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਮ, ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ, ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ, ਹਿਲਦਾ ਜਾਂ ਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਰੂਪ-ਬਦਲੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਮਿਰਾਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ, ਭਾਵੇਂ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਨ, ਕਰਮ, ਕਰਤਾ, ਜਨਮ, ਮੌਤ ਤੇ ਅਸਤਿਤਵ—ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਲਈ ਹੈ। ਕੋਈ ਲਾਲਚ, ਮੋਹ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਹੀਂ; ਸਭ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਲਾਲਚ, ਮੋਹ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ; ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੂੜੀ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਮਨ ਵਜੋਂ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨ ਜਾਂ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਣਪਛਾਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬੰਧਨ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤੀਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀਪਨ ਅਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਆਤਮਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੋ ਚੰਦ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਸਲ ਤੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਭ੍ਰਮ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤੇ ਜਦ ਆਤਮਾ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਕਿੱਥੇ ਬੰਧ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿੱਥੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਬੰਧਨ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਦਾ ਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਜਿਸਦਾ ਬੰਧਨ ਕਲਪਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਨਿਰਣੈ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਦ ਬੰਧਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬੰਧਨ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵੀ ਝੂਠੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ, ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਨਾ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ। ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਅਸਲਹੀਣਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਤੇ ਸੱਪ ਦਾ ਭ੍ਰਮ—ਪਰ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਅਜਾਗਰੂਕ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਬੰਧਨ, ਮੁਕਤੀ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਭ੍ਰਮ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵਿਅਸਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ; ਇਹੀ ਆਰੰਭਕ ਕ੍ਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਕਿਉਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮੈਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੋ, ਤੇ ਮਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਾਓ। ਇੱਕ ਬੱਚਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸਾਧਾ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਦਾਈ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉ, ਜੋ ਤੂੰ ਕਿਤੇ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇ।" ਬੱਚੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ, ਉਹ ਦਾਈ, ਜੋ ਬੁੱਧਵਾਨ ਹੈ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਤੇ ਸੁੰਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਤਿੰਨ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੇ ਸਤਚਰਿਤਰ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਕਦੇ ਜਨਮੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।