ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਮਨ ਦੀ ਅਸਲ ਕਹਾਣੀ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਕਲਾਂ ਹਨ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਮਨ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਰਮਾਂ ਦੇ ਘਾਵ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿਚ ਸੜਦੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੱਜਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਅਪਕ ਦੁੱਖ ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ, ਬੰਧਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਇਕ ਚੰਚਲ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਖੇਡਦਿਆਂ ਅਣਚਾਹੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬਾਂਦਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਲੱਕੜ ਦੀ ਦਰਾਰ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਲੰਮੇ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜੇ ਮਨ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰੀਏ, ਦੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਬਰਫ ਵਾਂਗ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਭਰ, ਮਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਰਾਖੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਉੱਚੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ, ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਨੀ ਲੋਕ ਮੌਨ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ, ਠੰਢੇ, ਅਜਨਮੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਨ ਆਖਿਰਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਮਨ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਲਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਲ ਨਹੀਂ ਜਾਗੀ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕਤਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਲ ਨਹੀਂ ਜਾਗੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਸਦੀਵੀ, ਪੂਰਨ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਪਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਆਪ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚੇਤਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਹਾਂ ਵਿਚ, ਕੰਪਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹਵਾਵਾਂ ਵਿਚ, ਤੇ ਜੜਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਤਰਲਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਅੱਗ ਵਿਚ ਤੇਜ ਦੀ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖਾਲੀਪਨ ਦੀ, ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ। ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਦੀ, ਬਹਾਦਰਾਂ ਵਿਚ ਤਾਕਤ ਦੀ, ਰਚਨਹਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰਿਜਨ ਦੀ, ਤੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮੇਟਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਫਲ, ਫੁੱਲ, ਬੇਲਾਂ, ਪੱਤੇ, ਟਾਹਣੀਆਂ, ਤੇ ਗੰਢਾਂ—all ਕੁਝ ਬੀਜ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਜੜਤਾ ਵਿਚ, ਮਨ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਖ਼ਤ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੇਲਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ, ਗੁੱਚੇ, ਤੇ ਕੋਪਲੇ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸੰਸਾਰ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਕੁਝ ਖਾਸ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੱਖਰੇਤਾ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਚੌਲ ਦੀਆਂ ਪੌਦਾਂ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ, ਵਿਅਕਤ, ਅਕਲਪਿਤ ਚੇਤਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਸੰਸਾਰ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ। ਉਹ ਆਤਮਾ, ਰਾਮਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਹ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਖੜੀ ਦੀ ਹਿਲਜਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਭੰਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਮਨ ਤੇ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਜੋ ਰੂਪ, ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਦੇਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। 'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ'—ਇਹ ਵੰਡ ਸਿਰਫ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਹੀ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹਨ; ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣ। ਮਨ ਦੀ ਜੋ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਖਾਵੇ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਵੰਡ, ਸੀਮਾ, ਗਿਣਤੀ, ਤੇ ਰੂਪ ਕਲਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਛਵੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ, ਸਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਂ, ਭੰਵਰ, ਤੇ ਝਲਕ—all ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ; ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਸਤ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਮ, ਰੂਪ, ਤੇ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ, ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਹਿਲਦਾ ਜਾਂ ਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ।