ਰਾਮਾ ਜੀ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਿਵੇਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਧੂਰੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਅਜੇ ਤਕ ਨਿਰਮਲ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਘਣੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਦਯਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਰੋਂਦਿਆਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਹਾਏ! ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ?" ਅਜੇ ਤਕ ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਵੇਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਧੂਰੀ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਮਨ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਵਿਵੇਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਗਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਜਦੋਂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਅਨੰਦ ਹੀ ਅਨੰਦ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਗ ਹਾਸਾ ਕਰਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਹਾਸਾ ਤਨਕ਼ੀਦ ਜਾਂ ਮਜ਼ਾਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੂਪ ਮਨ ਨੂੰ ਛਲਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਠੱਗਿਆ ਗਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਮੈਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕੀਅਤ ਨਾਲ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਵੇਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਨੰਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੱਸ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਵੇਕ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅੰਗ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦਿਸਣ ਤੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਅੰਗ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਨ ਦੀ ਅਨੰਤ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਘਾਵ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਕਲਪਾਂ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਤੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ – ਵੇਖੋ, ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਕੇ ਭੱਜਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਅਪਕ ਦੁੱਖ ਮਨ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਜਦ ਆਤਮਾ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਫਿਰ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਲ ਵਿਚ, ਬੰਨ੍ਹਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਰਮਾਂ ਦੀ ਤੰਦ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਜਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਚੰਚਲ ਬੱਚਾ ਖੇਡਣ ਵਿਚ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਇਉਂ ਹੀ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖੇ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬਾਂਦਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਗੁਪਤਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੀ ਦਰਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ, ਮਨ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸੁਭਾਵ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜੇ ਮਨ ਦੀ ਬੇਧਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦ ਮਨ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਬਰਫ ਵਾਂਗ ਸੂਰਜ ਅੱਗੇ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਭਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੰਦਰੀ-ਸਯਮ ਨਾਲ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੌਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਮਲ, ਠੰਢੀ, ਅਜਨਮਾ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਵਾਰੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਮਨ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਮਨ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਲਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਅਜੇ ਜਾਗੇ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਸਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕਤਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ, ਉਹ ਲਹਿਰ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਅਜੇ ਜਾਗੀ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਕਲਪਨਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰਵ-ਸਮਰੱਥ, ਅਨਾਦਿ, ਪੂਰਨ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਐਸਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚੇਤਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਕੰਪਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ; ਤੇ ਜੜਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਦੀ; ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਨ ਦੀ; ਤੇ ਸਤਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਿਸਦੀ ਹੈ: ਨਾਸਵਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ। ਜੋ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ; ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ; ਤੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮੇਟਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਫਲ, ਫੁੱਲ, ਲੱਤਾਂ, ਪੱਤੇ, ਟਾਹਣੀਆਂ, ਤੇ ਗੰਢਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਜੜਤਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਨ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਤਾਂ, ਜੰਗਲ, ਗੁੱਛੇ ਤੇ ਕੋਪਲੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ, ਥਾਂ ਤੇ ਰੁੱਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਮਨ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮਿਆਂ 'ਚ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ, ਅਭੇਦ ਚੇਤਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਪਿਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਜਗਤ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ। ਉਹ ਆਤਮਾ, ਰਾਮਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸਦਾ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਖ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਭਵਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਮਨ ਅਤੇ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛਾਇਆ ਵਰਗੀ ਦਿੱਖ ਹੀ ਹਨ।