ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ ਰਾਮ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਰੰਜ ਦੇ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸੁਆਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਦੀ ਠੰਢੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਾਗ—ਰਘੁਨੰਦਨ—ਸਵਰਗ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੇਲੇ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਉਹ ਮਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਗਹਿਰੀ, ਹਨੇਰੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਓਤਰੇ ਤੇ ਮੁੜ ਨਿਕਲੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਮਨ ਕਰੰਜ ਦੇ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਨਿਕਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਉਥੇ ਹੀ ਜਾਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਈ, ਕਈ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇੱਕ ਜਠਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਜਠਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਨ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਦੇ ਤਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਰੁੱਖੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਥਿਰ ਤੇ ਯੋਗ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਜਾਣ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸਵੈ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਜੋ ਸਮਝ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਹੜਬੜੀ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—"ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈਂ"—ਇਹ ਰੋਣਾ-ਪੀੜਾ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਠਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਖਿਸਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਘਵ, ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ, ਉੱਚੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਤੇ ਵਿਲਾਪ, ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਅਧੂਰੀ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਅਜੇ ਨਿਰਮਲ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੇ ਮਨ ਭੋਗ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਇਆ ਨਾਲ ਜਾਗਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਰੋਂਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਹਾਏ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ?" ਜੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸਮਝ ਅਧੂਰੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮਨ ਅੰਗ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਦੁਖ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਜਾਗਣ ਦੀ ਮਸਤ ਵਿੱਚ ਹੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਮਨ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਆਨੰਦ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਗ ਹੱਸ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਮਜ਼ਾਕ ਵਜੋਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੂਪ ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਝੂਠੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਭਟਕਾਵੇ ਦੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਠੱਗਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਅਨੰਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹੱਸ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਝ ਮਨ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਅੰਗ ਵਿਛੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦਿਸਣੋਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਗ ਆਰਾਮ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਮਨ ਦੀ ਅਨੰਤ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੁਦ ਹੀ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵੇਖੋ। ਸਾਰੇ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ, ਖੁਦ ਹੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਭੱਜਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਦੁਖ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਵੱਡੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ, ਬੰਧਨ ਆਪ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮੋਹ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ, ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੇਫਿਕਰ ਬੱਚਾ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਅਣਜਾਣੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ। ਜਿਵੇਂ ਵਾਂਦਰ ਆਪਣੀ ਲਾਜ਼ਕਾਰੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਹੋਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਲੰਮੇ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮਨਨ ਨਾਲ, ਮਨ ਸਥਿਰਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਤਨ ਕਰ ਕੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵਿਹਲਦਾ। ਜੇ ਮਨ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਸੂਰਜ ਅੱਗੇ ਬਰਫ ਵਾਂਗ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਮੌਨ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਨਿਰਮਲ, ਠੰਢੀ, ਅਜਨਮਾ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਮਨ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪਾ ਲਈ, ਰਾਮਾ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮਨ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਸਮਝ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਲਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਹੜਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਲਹਿਰ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਹੀ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਜੋ ਫਰਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰਬ-ਸਮਰੱਥ, ਨਿੱਤ, ਪੂਰਨ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਐਸਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਜਿਸ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਉਹ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚੇਤਨਾ-ਸਮਰੱਥਾ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕਮਪਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਜੜਤਾ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਾਪ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਨ, ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਘੁਨੰਦਨ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਲੀਲਾਵਾਂ ਤੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸਮਝ, ਮਨੁੱਖ ਅਸਲ ਅਨੰਦ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਲ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।